Posts

Wyprawa

– Chciałabyś mamo, żeby gdzieś Cię zabrać? – Zapytałem.

– Chcę zobaczyć mój domek. No co tak patrzysz?

Nie skojarzyłem od razu. Markowską? Międzynarodową? Częstochowską, gdzie się urodziła?

– Sienną, oczywiście.

Więc w zimne niedzielne popołudnie wsiedliśmy do samochodu i znaleźliśmy się na Żelaznej.

Skręcamy w lewo.

– Okropnie to wygląda – mama marszczy się niechętnie.

– A kiedyś tu było lepiej?

– Ruiny, ale tu wskazuje na pustą przestrzeń za Sienną 91 mieszkała moja koleżanka.

Po chwili.

– Gdzie ja jestem?

Mama zgubiła się. Dom Słowa Polskiego, który od lat wyznaczał Miedzianą znikł. Tu mają powstać słynne dwie wieże. Na ziemi, którą Kaczyńscy zawłaszczyli w latach przemian.

Czas do szkoły

– Ten zegar, zawsze sprawdzałam, czy nie jestem spóźniona.

Niegdyś żelazna brama w kamienicy Szultzego, nad którą królował zegar, wiodła do szkoły. Dziś zamknięta zieloną, drewnianymi wrotami. Na głucho. Ale mamy szczęście, do domu wraca starsza pani.

Podwórko Miedziana 8, biały budynek to szkoła Pani co nas wpuściła, moja Mama i moja córka, 82 lata różnicy

– Wie pani w czterdziestym siódmym poszłam tu do szkoły.

– Do pierwszej klasy? A szkoła tu dalej jest.

– Nie, do szóstej.

Pani wpuszcza nas do środka

– Jeśli ktoś z nas był nieprzygotowany to modliliśmy się do tej figurki, by nauczyciele nie zapytali. Ale wiesz, jeśli miałam być zapytana z fizyki, to zawsze śniło mi się to w nocy. Do naszej klasy chodził syn nauczyciela i mówił, że poprzedniego wieczoru ojciec brał kajet i wybierał kogo zapyta. Ja zawsze wiedziałam.

Brama Miedziana 8

Szkoła to nadal jest. Lecz teraz, wejście tylko na zaplecze. Wtedy było to główne wejście. Dziś kamienica Szultzego nie imponuje, brama obskurna, zostały tylko piękne odboje.

– Moja szkoło. Już nie wierzyłam, że cię kiedyś zobaczę. – W zimną niedzielę wkradło się słońce.

Mamie w szkole nie było łatwo. Wojnę spędziła na wsi i jak sama mówi, nie mówiła po polsku, a po wiejsku. Inni się śmiali. Nauczyciele bili linią po rękach. Na szczęście koleżanka pomogła, po lekcjach uczyła mówić poprawnie.

A w klasie najstarsi mieli po 18-19 lat. Dorosłe chłopaki, których nauczyciele się bali.

Brama Miedziana 10

Na Miedzianej ocalało kilka kamienic. Sąsiednia zachęca odnowioną bramą. Szkoda, że już pobazgraną.

Przez morze ruin i nadziei

Robimy małą rundkę Pańską.

-Tu nic nie było. Żelazną przez ruiny chodziliśmy do liceum na rogu Leszna. Chodził tramwaj, ale przecież na bilet było szkoda. Najgorzej, że ciemno, szliśmy całą gromadą bo strach. Aż do Marszałkowskiej ciągnęło się morze ruin. Co niedziela wszyscy chodziliśmy na odgruzowanie. Nie, nikt nas nie zmuszał. Wszyscy szliśmy. Cieszyliśmy się, że możemy ratować nasze miasto. Ludzie z zakładów pracy, uczniowie, dzieci, naprawdę śpiewaliśmy. Młodzież z kraju tu na kolonie, na odgruzowywanie, przyjeżdżała.

Wieje coraz mocniej. Skręcamy w Twardą.

– Tu gdzieś mieszkała moja koleżanka. Nad kinem. Na pierwszym piętrze było kino.

Rozgląda się bezradnie.

– Nie poznaję.

Dopiero jak wracaliśmy Sienną, uśmiech rozjaśnił jej twarz. Wskazuje „Dom wędkarza”. Nie poznała przez „stylową” makabryłę z lat osiemdziesiątych obok.

– To było tutaj. Ona mieszkała na drugim piętrze.

Faktycznie. Do kina „Delfin” chodziłem jeszcze na studiach. Widziałem tam „Zeliga”. A dziś w podziemiu jest owa przedziwna piwiarnia z połączona z nepalską knajpą. Fajne miejsce.

Krwawa historia

Sienna 61. Pięknie odnowiona kamienica. Mama pokazuje na numer 59 obok.

– Tu była żandarmeria. Stali po obu stronach bramy. Wielcy, nadęci, karabiny wystawione. O, tak – pokazuje przed sobą. – Wszyscy się bali.

Brama na Siennej 61

Kamienica zamknięta, ale znów mamy szczęście. Wychodzi pani z dzieckiem i wpuszcza nas na podwórko. Brama w dziwnych nowoczesnych kaflach, ale podobno doskonale oddaje charakter bramy tuż po wojnie.

Mama wpierw wskazuje na lewo.

– Tu przez całą wojnę mieszkała Żydówka. Przeżyła pod bokiem żandarmów. Po wojnie adoptowała trójkę polskich sierot. Chyba z wdzięczności za pomoc.

Wchodzimy na drugie podwórko.

Po prawej na czwartym piętrze. Tu babcia z ciotką przeprowadziła się w 39 po tym jak bomba zmiotła ich barak przy Okopowej. Miały szczęście – bo akurat babcia wyszła z maleńką córką zdobywać jedzenie.

Drugie podwórko na Siennej 61, 4 piętro, wojenne mieszkanie Babci

Zajęły tutaj mieszkanie, które jak wszystkie na drugim podwórku, byó bez toalety, bez prądu. Podwórko  zamykały wtedy wartszat, komórki i wychodki. Ale gdy babcia wróciła w 1945, czwartego piętra  nie było. Zmiotła je bomba. Obecnie kamienica urosła do pięciu pięter.

Sienna 61, pierwsze podwórko, powojenne mieszkanie Babci, Mamy i Cioci (kiedyś tam był balkon)

Babcia porozmawiała ze stróżem. „Jest wolne mieszkanie” powiedział, „tylko tam trupy”. Pierwsze podwórko, pierwsze piętro. Balkon. Jeden pokój i kuchnia z wodą. Luksus. Leżą dwie Żydówki. Przeżyły wojnę. Wróciły po śmierć z rąk Polaków.

Mama mieszkała tu aż do lat sześćdziesiątych. Ciocia wyprowadziła się z Siennej pod koniec lat siedemdziesiątych. Pamiętam wielkie okno. Wielkie w porównaniu z blokiem na Markowskiej.

Szare podwórko. Niegdyś była na środku kapliczka i zieleń.

Zaczyna padać. Wracamy do samochodu.

Wydany właśnie “Awans”  dostępny:

nawet z moim autografem na allegro ale i zwyczajnie na bonito i w dobrych księgarniach

i jako ebook np. na smashwords lub z polskich stron na woblinku i ebookpoint

wprowadza nas w Warszawę końca XIX wieku i pozwala na zajrzenie w kilka zakątków miasta.

Warszawa, 1889 rok, czasy panowania cara Aleksandra III. „Trzecia stolica” carskiego imperium budzi się z popowstaniowego paraliżu. Andrzej Zaleski, porucznik carskiej policji, przypadkiem trafia na sprawę morderstwa rodziny rejentostwa Wolskich. Ofiary z poderżniętymi gardłami, w progu zabita służąca, skradzione tysiące rubli. To już trzeci taki napad w tym roku… Zaleski rozpoczyna śledztwo. Wchodzi do świata, gdzie oficerskie zabawy w lupanarach przeplatają się z działalnością rewolucyjnych socjalistów.

Kim naprawdę jest porucznik Zaleski? Sprzedawczykiem? Cwanym karierowiczem? A może po prostu rzetelnym stróżem prawa? Jaką cenę przyjdzie mu zapłacić za awans? Są wszak i tacy, którzy wydają się poza zasięgiem ręki sprawiedliwości…

Warszawa na lewym brzegu

Większość akcji rozgrywa się na lewym brzegu:

Pierwsza scena książki dzieje się na trasie łączącej dawny Pałac Namiestnikowski na Krakowskim Przedmieściu (wtedy wykorzystywany jako głównie sale balowe) z Mariańską, mieszkaniem Zaleskiego. To, co spotyka go na Placu Zielonym wprowadza nas w kryminalną atmosferę Warszawy.

Koszykowa, gdzie rozgrywają się kolejne sceny, była prężnie rozwijającym się obszarem, gdzie chętnie osiedlali się zamożni Warszawiacy. Tam właśnie Zaleski pierwszy raz natyka się na ślady morderstwa.

Nieistniejący Dworzec Wiedeński był miejscem gdzie oprócz wykwintnych pasażerów I klasy, w poczeklani III klasy można było napotkać tłumek bezdomnych, których wtedy w Warszawie nie brakowało.

Też nieistniejący Gościnny Dwór, obok którego wyrosną wkrótce Hale Mirowskie, był wtedy rynkiem wyższej klasy, a efektownej żeliwnej hali nie powstydzono by się w Paryżu czy Londynie.

W centrum Warszawy odwiedzimy piękny, do dziś zachwycający proporcjami, kościół protestancki zaprojektowany przez Zuga: https://jakubbielikowski.com/opowiadania/andrzej-zaleski-na-tropie/w-kosciele-sw-trojcy/

Na chwilę zajrzymy też w podbrzusze Warszawy – na Solec, do “tunelików” (podłych spelun) na Tamce, do fabryki Lilpopa, do baraków Woli.

Na Powiśle prowadzi nas “okładkowy” fragment : https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=4187238938056057&id=100003099779271

No i oczywiście Zaleski będzie zmuszony szukać śladów w słynnych w tamtych czasach lupanarach, wszak Warszawa była miejscem rozrywki dla całego Imperium.

Spotkamy też mieszkańców kamienic i grzebiące w śmieciach kościarki.

A by zażyć odpoczynku popłyniemy na Bielany.

https://www.facebook.com/100259575203145/posts/277356920826742/

 

Warszawa na prawym brzegu

Na Pradze, która wtedy nie była wcale kryminalnym centrum Warszawy, lecz jej zapleczem komunikacyjnym i żywnościowym, rozegra się kilka kluczowych scen.

Szczególnie ciekawa jest ulica Wołowa – obecnie fragment Targowej, zwana tak od stad krów i wołów stepowych pędzonych do rzeźni (nomen-omen, przy Krowiej) z głębi Imperium Rosyjskiego. Krowy pędzono tędy jeszcze w międzywojniu. Ja zaś pamiętam niszczejące budynki rzeźni, które oglądałem z Tatą.

Szmulowizna została właśnie włączona do Warszawy, zachowała jeszcze mocno podmiejski charakter, ale to właśnie ona oraz Dworzec Terespolski odgrywają w powieści ważną rolę. Spójrzcie tylko:

 

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=4199951733451444&id=100003099779271

Zapraszam do XIX wiecznej Warszawy!

 

Cmentarz Żydowski na Bródnie, 18 Kislev 5651 / 30 listopada 1890

Fajwer Krysal z Chewra Kadisza[1] obrócił się w stronę okutanego w futro mężczyzny i z szacunkiem wskazał na główną aleję cmentarną.

– Pozwolicie reb Broches. Sto metrów dalej mamy świetne miejsce, niedaleko reb Zbytkowera[2], w sam raz na miejsce spoczynku małżonki waszej miłości.

Mecenas Leon Broch zmrużył poczerwieniałe od łez i mrozu oczy. Nacisnął na głowę bobrową czapę.

Koledzy z palestry kręcili głowami. Żeby żonę porządnego Żyda chować na Bródnie? Toż to cmentarz dla biedaków. Ale mecenas miał swoje zasady. Od dwudziesty lat wspomagał tutejszą Chewra Kadisza hojnymi datkami, miał swój udział w remoncie domu pogrzebowego, zapłacił za jedną z nowych studni artezyjskich, przynajmniej połowa drzew wzdłuż głównej alei zawdzięczała swoje życie funduszom Leona Brocha. To było jego miejsce. Tu chciał leżeć, wraz ze swoją rodziną. Zresztą Praga rozwijała się błyskawicznie, rodacy inwestowali w przemysł i domy, a tacy jak on pociągali za sznurki w magistracie, aby Ratusz o niej nie zapomniał. Bulwaru jakim była Targowa nie powstydziłby się i sam Piter. Więc dlaczego on miałby się wstydzić spoczynku na Bródnie? Szczególnie, że to wszak dzięki i jego staraniem cmentarz znalazł się w tym roku w granicach miasta.

Przez lata myślał, że młodsza o siedemnaście lat Sara przeżyje go i nawet w ostatnim roku naszkicował jej swój nagrobek. Klarował co i jak. A tu przyszła zimowa gorączka i młoda jeszcze żona zeszła w tydzień. Bóg tak chciał.

Teraz przyjdzie ją pochować, tu jako pierwszą z rodu Brochów. Nie jakiś tam Brochesów, dorobkiewiczów z kujawskiego. Lecz starego Fajwera nie poprawiał. Znali się od tylu lat. Jeszcze z czasów zaraz po powstaniu, gdy syn włocławskiego kupca Lejb Broches przybył do Warszawy terminować w kancelarii prawnej.

Tak po prawdzie, to pomocy Fajwera w wyborze miejsca nie potrzebował. Sam dawno wybrał to niedaleko Rozalii Lowenstein, suchą kwaterę na górce. Pod jednym z „jego” drzew.

– Prowadźcie szybciej, bo ziąb dziś okrutny.

Ruszyli zaśnieżoną aleją. Dwóch pomocników z Chawera Kadisza w czarnych chałatach dreptało krok z tyłu. Raz by okazać szacunek, dwa by móc kląć po cichu na niespodziewaną wizytę mecenasa, a wszak czekały na nich trzy rodziny biedaków, szlochających przed dzisiejszymi pochówkami, i tylu innych, którym było spieszno zdążyć przed Chanuką.

W dwie minuty byli na miejscu. Leon Broch rozejrzał się z zadowoleniem. Właśnie to miejsce. Stąd w sądny dzień będzie mógł ruszyć najkrótszą drogą ku Jerozolimie.

Wiewiórka skoczyła z gałęzi na gałąź i niewielka czapa śniegu pofrunęła w dół, wprost za kołnierz mecenasa. Ten wzdrygnął się gwałtownie, odskoczył w prawo i wtedy jego wzrok trafił na niespodziewany widok.

– Fajwer, widzicie to co ja? Skąd to się tu wzięło?

Nadzorca cmentarza podążył we wskazanym kierunku i zawołał półgłosem.

– Reb Broches, niech pan tu lepiej podejdzie.

Zza krzaka wystawała stopa. Stopa w eleganckim pantoflu. A za krzakiem spoczywał dalszy ciąg tej stopy, półnaga postać młodej dziewczyny, lekko przyprószona świeżym śniegiem, a delikatne strużki krwi z jej rąk i boku zakrzepły w niewielkie plamy.

– Niczego nie dotykajcie Fajwer. – Mecenas obrócił się do posługaczy. – Prędko, lećcie na dworzec po żandarmów.

Trup. Na żydowskim cmentarzu. Chrześcijański, bez wątpienia. Siedemnastoletnią Katarzynę Mazurek mecenas Broch znał wszak doskonale. Nie miał pojęcia skąd tu się wzięła, ale doskonale wiedział co jej ciało oznaczało. Kłopoty. Kłopoty dla niego i dla całej Gminy.

Kolej Nadwiślańska, 30 listopada 1890

Sanie dorożki zatrzymały się na samym końcu Sierakowskiej. Oficer rzucił woźnicy monetę i wyszedł na plac pod głównym podjazdem. Długie ściany dworca Kowelskiego[3] ciągle błyszczały świeżym drewnem. Misternie rzeźbiona arkada podparta na żelaznych słupach osłaniała wejście.

Andrzej Zaleski przeszedł przez nową salę biletową, niedbale odsalutował kontrolerowi i schronił się przed drobnym śniegiem pod dachem peronu. Przestępując z nogi na nogę czekał na roboczą drezynę parową, co zgodnie z ustaleniami ponieść go miała wprost na dworzec Praga.

Po chwili dołączyło na peron czterech kolejarzy. Trzymali się z boku i z ukosa zerkali na błękitny żandarmski mundur. Wyraźnie nie w smak była im podróż z nadzorem. Skręcili papierosy z podłej machorki i spluwali ukradkiem.

Lecz Andrzej myślami był już na Pradze i cieszył się na samą myśl o odwiedzeniu warsztatów kolejowych. Uwielbiał atmosferę pracy na kolei. A już warsztaty na Pradze miały dla niego ten szczególny urok. Nowe widne hale, sufity podparte odlewanymi słupami z fantazyjnie wygiętymi podporami, ustawione na deskach maszyny, wiszące silniki. Robotnicy ubrani w pracy nie gorzej niż mundurowi policjanci. Zapach smaru, kutego metalu, gwizd parowozów. Lubił zaglądać do remontowanych wagonów, podziwiać jak starannie dobierane są poszczególne elementy, cieszył oko lśniącym mosiądzem. Może było w tym coś z dziecięcej fascynacji cudem kolei, symbolu nowoczesności i postępu. Może podziw dla sztuki inżynieryjnej, którą opanowano w krótkim czasie i która stała się motorem rozwoju Królestwa.

W kłębach pary podtoczył się niewielki wagonik. Na platformie dwóch kolejarzy dzierżyło znane tylko robotnikom kolejowym narzędzia, w środku siedział już stary wagonowy. Kapitan chwycił lśniącą mosiężną klamkę i otworzył drzwi. Widząc błękitny mundur żandarmski stary odsunął się jak od zapowietrzonego. Andrzej rozsiadł się na polerowanym drewnianym siedzeniu, przodem do kierunku jazdy. Zawiadowca machnął chorągiewką, rozległ się przenikliwy gwizd i ruszyli.

Nie upłynęło nawet piętnaście minut, gdy pojazd wjechał na peron dworca Praga. Za elegancką drewnianą konstrukcją piętrzyły się czerwone mury warowni Fortu Śliwice[4].

– Witajcie Andriej Stanisławowicz – Zamachał do niego żandarm kolejowy, ubrany w czarny mundur z naszywkami sztabskapitana.

– Witajcie Stiepan Aleksandrowicz, cieszę się że znów was widzę.

Sztabskapitan chwycił Andrzeja pod ramię, okręcił wokół osi i świsnął z podziwem.

– O przepraszam, wasze wysokobłagorodie, zapomniałem o waszym blestiaszczym[5] awansie. Świetnie wyglądacie w tym mundurze. Mam nadzieję, że wasze wysokobłagarodije wybaczy mi nie oddanie salutu. – Podstarzała twarz żandarma kolejowego zmarszczyła się wesoło.

– Stiepan Aleksandrowicz, gdyby nie wasza mądrość i nauki, to młody podporucznik spod Białaczowa nie przeżyłby w Warszawie i tygodnia. To wy zawsze dla mnie będziecie starsi rangą i wzorem pracy w policji.

– Eh, było minęło. Zapomniałem już jak to było prowadzić śledztwo poza światem kolei. I nawet nie myślę o tym by opuścić żelieznodorożnoje carstwo[6]. Teraz to całe moje życie.

Obaj mężczyźni weszli do budynku dworca i skręcili w stronę poczekani pierwszej klasy. Usiedli wygodnie tuż obok lśniącego mosiądzem bufetu z dwuwiadrowym[7] brzuchatym samowarem.

– Nawet nie wiecie, jak chciałem się z wami zobaczyć Stiepan Aleksandrowicz. Niby tylko piętnaście miesięcy, a zda się inna epoka.

– Jak to wasi mawiają, sporo wody w Wiśle upłynęło, choć to u was zaszło więcej zmian niż u mnie. Ja po staremu tłukę się na kolejowym szlaku. Tylko co z Kolei Transkaspijskiej[8] wróciłem. Z basmaczami walczyć musieliśmy. Lotne brygady potworzyć. Niełatwo się cywilizuje nasz Turkiestan[9], dla koczownika pociąg to jak karawana, skrzynia z łupem na kołach. Sami rozumiecie, mamy prawie dwadzieścia tysięcy wiorst dróg żelaznych. Pół ziemi opasać można. Jest czego pilnować, do emerytury mam zajęcie.

– Jak pamiętacie Stiepan Aleksandrowicz kolej zawsze mnie fascynowała. Mam nadzieję nie tylko pogawędzić, ale też że pokażecie mi również kawałek swojego wspaniałego królestwa. – Powiedział Andrzej dmuchając na filiżankę gorącej herbaty.

Stary siorbnął długi łyk herbaty i przegryzł łupinką cukru.

– Przejdziemy się na Cmentarz Bródzieński i jak czas pozwoli, to zaprowadzę was potem do lokomotywowni. Widzieliście ją? Prawdziwa, okrągła, z obrotnicą. Tam bije serce Kolei Nadwiślańskich i całego węzła Warszawskiego.

– Na cmentarz?

– Dziś ostatni listopada, trzy lata minęło od śmierci Jana Filipowicza.

Kapitan poczuł jak rumieniec wstydu wypływa mu na policzki. Jak mógł zapomnieć o radcy Mościckim? Ojczulek Jan, jak go nazywali. Mistrz i opiekun, uważany za jedynego sprawiedliwego w warszawskiej policji za niesławnych rządów Buturlina[10]. Odszedł na emeryturę cztery lata temu, kupił niewielki folwarczek na Bródnie, miał uprawiać ukochane tulipany i sczezł w ciągu roku. Bezczynność go zabiła. Faktycznie leżał tu, na nowiutkim Cmentarzu Bródzieńskim[11]. A dziś przypada rocznica śmierci. Pokłonić się prochom ojczulka wypadało.

– Wybaczcie Stiepan Aleksandrowicz, zupełnie zapomniałem.

– Tak, tak, wielki świat. Nikt od sławnego Andrzeja Zaleskiego nie wymaga by pamiętał o jakimś dawno zmarłym starym dziadzie. – Sztabskapitan puścił oko. – No wypijmy po jednym i idziemy.

Machnął rękę na eleganckiego bufetowego, który podsunął im dwa rżnięte kieliszki i nalał angielskiej wódki.

Wypili. Andrzej rzucił politnika i machnął ręką. Wyszli na peron nie czekając na resztę. Przedostali się na drugą stronę torów. Tu przez pola wiodła ledwo wydeptana droga.

– Mamy sanie? – zapytał Andrzej.

– Odetchnąć świeżym powietrzem dobrze mi zrobi, rozruszam stare kości. – Pokręcił głową Stiepan i ślizgając się po śniegu ruszyli przez pola w kierunku porośniętych nędznymi sosenkami wydm Cmentarza Bródzieńskiego.

Ledwo minęli po lewej nowe budynki kolejowe, gdy zerwał się wiatr i robiło się coraz chłodniej, dobrze, że po tej stronie Wisły nie padało. Andrzej zaciągnął mocniej poły płaszcza. Płaszcza, który zupełnie nieregulaminowo, acz w sposób nie widoczny dla laika, mistrz kuśnierski podbił mu mięciutkimi futerkami zajęczymi zapewniając rozkoszne ciepło. Szli milcząc, pochłonięci wspomnieniami. Nagle za nimi, od strony dworca pokazały się sanie, zabrzęczały dzwonki na uprzęży koni.

Od stacji pędziły sanie.

– Ależ to kapitan Zaleski, co za zbieg okoliczności! – Zabrzmiał tubalny głos. – Wasze wysokobłagorodie, mamy sprawę u Żydów, zabójstwo na ich cmentarzu. Może wasza wysokość się z nami zabierze? Ach i sztabskapitan Sierow! Prosimy bardzo!

Z sań wychylił się żandarm, i gestem zaprosił do środka.

– Na cmentarzu żydowskim? Co za licho? Dobra pojedziemy. – Zarządził kapitan.

– Ja nie jadę. – Twardo uciął żandarm kolejowy. – To wasz teren Andriej Stanisławowicz, ja tylko pętać się będę. Jana Filipowicza tylko dziś odwiedzić mogę, bo jutro muszę jechać do Mławy. Na was, Andriej Stanisławowicz, nasz ojczulek wszak poczeka.

– Taka służba Stiepan Aleksandrowicz. Pójdziemy razem, jak znad granicy wracać będziecie.

– Jak Bóg da. Kto wie co przyszłość przyniesie? Na granicy bywa różnie. Przemytnicy i u was, w Przywiślańskim Kraju, nie żartują. No, ale lećcie już do tego waszego nieboszczyka, bo wam go jeszcze Żydzi na macę wykradną.

Andrzej skrzywił się. Drażniły go stare antysemickie żarty. Pokiwał więc tylko przyjacielowi dłonią i sanie ruszyły w kierunku muru i bramy cmentarza żydowskiego.

Bródno, 30 listopada 1890

Żandarm w saniach to był starszy filer Michaił Ilicz Potapow. Andrzej poznał go niedawno, na pierwszej odprawie po swoim awansie. Potapow był doświadczonym policjantem i mówiono, że ma rozległą siatkę informatorów w kręgach rzemieślniczych i wśród praskich handlarzy. Chętnie współpracowali z nim też żandarmi wojskowi, co przy ogromnej liczbie stacjonującego na Pradze wojska miało niemałe znaczenie.

Pod bramę podjechali z rozpędem, mało nie wbijając się w kłębiący się tłumek żydowskiej biedoty.

Wyskoczyli z sań i od razu skierowali się w stronę postaci w bobrowej czapie, jak domyślili się, najważniejszej wśród zebranych osoby.

– Ah, kapitan Zaleski – zawołał mężczyzna – cóż za szczęście, że to wasze wysokobłagorodie raczył przybyć, paskudna sprawa.

Po jesiennych publikacjach w prasie twarz kapitana była znana powszechnie. Andrzej podszedł bliżej. Mężczyzna wyciągnął rękę.

– Leon Joselewicz Broch, adwokat – przedstawił się.

– Andrzej Stanisławowicz Zaleski, żandarmeria. Bardzo mi miło, pomimo okoliczności. Wiele o panu mecenasie słyszałem. – Powiedział Andrzej ściskając dłoń. O wiele silniejszą i bardziej kościstą, niż można by się spodziewać po kancelaryjnym prawniku.

– Mam nadzieję, że nie samych oszczerstw niezadowolonych prokuratorów?

– Raczej o pańskiej społecznej działalności na Pradze, mecenasie. Ale cóż, nie traćmy czasu na mrozie. Co my tu mamy?

– Dziewczyna, młoda, sądząc z włosów i urody chrześcijanka. Zamordowana chyba gdzie indziej i porzucona tu, na cmentarzu.

– Oho, daleko idące wnioski panie mecenasie. Z czego pan to wnosi?

– Nie znam się na tym, ale zwykle półnagie dziewczyny nie biegają po śniegu w cienkich pantoflach.

– Różne rzeczy się widuje, ale niech pan prowadzi do trupa i po drodze opowie mi wszystko.

Obejrzał się w kierunku filera.

– Potapow, przesłuchajcie no pracowników cmentarnych i spiszcie wszystko co wiedzą.

– Wedle rozkazu wasze wysokobłagorodie.

Zaleski i Broch ruszyli aleją pod szpalerem ośnieżonych drzew w kierunku wzniesienia w centralnej części cmentarza.

– No więc, co pan tu robi w niedzielny poranek, mecenasie?

– Miejsce na pochówek żony przyszedłem wyznaczyć. W środę będziemy chować Sarę.

– Och, moje najszczersze kondolencje. Nie wiedziałem. Choroba? Wypadek?

– Gorączka zimowa kapitanie. Nikt się nie spodziewał, dopiero trzydziesty drugi rok jej szedł. Trójkę dzieciaków osierociła. Najstarsza Lea, ma ledwie osiem lat, wyręki z niej żadnej jeszcze nie będzie.

Andrzej pokiwał głową. Trzydzieści dwa lata. Gorączka zimowa. Więc raczej mecenas nie pozbył się podstarzałej żony. Cholera, przeklęte policyjne spojrzenie na świat, przecież nie o żonę Brocha tu chodzi, lecz o trupa jakiejś dziewczyny znalezionej na cmentarzu. Czemu dopatruje się związku, którego pewnie nie ma? Jednak z drugiej strony, czy to na pewno przypadek, że zwłoki młodej panienki odkrył właśnie adwokat? Na razie myśl odłożył do szufladki w głowie oznaczonej etykietą, „przejrzeć i jak niepotrzebne zapomnieć”.

 

[1] Chawera Kadisza (jid.) – Święte Bractwo, żydowskie towarzystwo pogrzebowe.

[2] Szmul Zbytkower – 1721-1801, najsłynniejszy żydowski obywatel Pragi, ogromnie zasłużony w XVIII wieku dla jej rozwoju, od jego imienia jest nazwa „Szmulowizna”. Fundator Cmentarza Żydowskiego na Bródnie.

[3] Dworzec Kowelski – nowy dworzec Kolei Nadwiślańskich otwarty w 1880, mniej więcej w tym miejscu znajduje się dzisiejszy Dworca Gdańskiego.

[4] Jeden z okalających Warszawę fortów carskich, zlokalizowany nad Wisłą na Bródnie. Ze względu na owe fortyfikacje na Bródnie nie wolno było wznosić budynków murowanych by nie przesłaniać pola ostrzału.

[5] Blestiaszczy (ros.) – imponujący, dosł. błyszczący

[6] Żelieznodorożnoje… (ros) – królestwo kolei żelaznych.

[7] Wiadro – dawna rosyjska miara objętości, ok 12,3 litra.

[8] Kolej Transkaspijska – budowana od 1880 roku kolej łącząca w 1890 Samarkandę i Bucharę z nadkaspijskim portem Kransowodsk (obecnie Turkmenbaszy w Turkmenistanie)

[9] Turkiestan (ros.) – nazwa regionu obejmującego dzisiejszy Uzbekistan, Turkmenistan i Kazachstan

[10] Nikołaj Buturlin, nieślubny syn cara Aleksandra II, oberpolicmajster Warszawy do 1884 roku, znany z korupcji i konszachtów z przestępcami.

[11] Cmentarz Bródzieński (Bródnowski) został formalnie otwarty w 1884 roku.

Poniedziałek, 4 maja 1925r.

Andrzej Zaleski telepał się tramwajem 21 do pętli na Wysockiego. Nieliczni o tej porze pasażerowie wysiedli przy warsztatach kolejowych i teraz w wagonie siedział on, jakaś babina, pewnie jadąca do jednego z domków na Ustroniu, i starszy konduktor.

Z poranną pocztą przyszła wiadomość od Michała, która skłoniła go do tej podróży „Przyjedź koniecznie do mnie do szkoły. Mamy problem i może twoje umiejętności nam pomogą, sam nie daję rady. Michał”.

Jego stosunki z przybranym synem Michałem były napięte. W 1882, po śmierci rodziców Michała, chłopów z rodzinnego Białaczowa, w opoczyńskiej epidemii cholery, Andrzej adoptował ojcowego chrześniaka i zajął się nim formalnie. Już wcześniej, zgodnie z ostatnią wolą swego ojca, zabrał chłopca do Warszawy i dbał o jego wykształcenie. Michał skończył szkołę kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a że miał talent matematyczno-techniczny, potem Instytut Politechniczny w Petersburgu. Młody inżynier praktykował w Belgii. Wybuch wojny, a potem rewolucja, przerwały kontakt prawie na 5 lat. W wolnej Polsce ich drogi się rozeszły.

Sam Andrzej nie bardzo potrafił się odnaleźć. Początkowo, jak wszyscy, był pełen entuzjazmu. W czasie wojny bolszewickiej, z oddziałem zebranym po stepach Rosji i Ukrainy, przedarł się pociągiem do Kijowa. Dostał dowództwo batalionu, ale dość szybko go odsunęli. Legionowi dowódcy i hallerczycy nie lubili socjalistów rosyjskich i zapamiętano mu czerwono-zieloną[1] flagę na lokomotywie, gdy wjeżdżał do miasta. Po wojnie bolszewickiej wrócił do policji.

To było jego przeznaczenie, świat, który lubił. I co tu dużo ukrywać, był w tym dobry.

Niestety, okazało się, że były carski policjant, nie jest dobrze widziany. Siedział w wydziale finansowo-gospodarczym, jako zastępca komisarza, kilka stopni niżej, niż wskazywałaby jego przedwojenna ranga, wszak odpowiednik majora żandarmerii. O stopień nie miał żalu, szkoda mu było służby czynnej. Tylko i tam długo się nie utrzymał. Wypchnięto go do policji rzecznej. Ot, uczestniczył w oględzinach trupów, dokumentował wypadki, od wszelkiej roboty trzymali go z daleka. Gdy rok temu odezwał się bark, uszkodzony w akcji jeszcze w 1890, chętnie skorzystał z okazji do emerytury, ze względów zdrowotnych. Uścisnęli mu rękę, na odchodne dali Virtuti Militari za to przebicie się do Kijowa i szybko o nim zapomnieli.

Michał zaś, w nowej rzeczywistości, czuł się jak ryba w wodzie. Odbudowywał i rozbudowywał zniszczoną przez wojska zaborców infrastrukturę kolejową, realizowano jego projekty inżynierskie. Fotografował się i z narodowcami z ZLN[2] i z byłymi pepeesowskimi legionistami gromadzącymi się wokół Piłsudskiego. Niedawno został też dyrektorem nowej szkoły kolejowej[3].

Kłócili się z Andrzejem o różne sprawy – nieprzeprowadzoną reformę rolną, sprawiedliwość społeczną, losy ludzi pod zaborami. Michał uważał, że podstawowy obowiązek państwa to budowa nowoczesnej Polski – usunięcie zniszczeń wojennych, a tych, szczególnie na kolei, nie brakowało, rozwój gospodarki. Na zadbanie o biedotę, w większości niepiśmienną, która wciąż stanowiła prawie 80% społeczeństwa, którą wyniszczyła inflacja i niedawna reforma walutowa[4], przyjdzie czas potem.

Andrzej był wierny swym socjalistycznym przekonaniom. Jego zdaniem na krzywdzie i biedzie silnego państwa zbudować się nie da. Choć, po doświadczeniach rosyjskich, od komunistów trzymał się z daleka. Oczywiście przedwojenną przyjaźń z Karolem Wójcikiem i metalowcami, sięgającą jeszcze czasów rewolucji 1905r. utrzymał. Nawet sympatyzował z poczynaniami Karola jako działacza związkowego. Wiadomo, robotnicy o swoje prawa walczyć muszą.

Lecz z Michałem widywali się coraz rzadziej. Czasem, siedząc w domu na Ząbkowskiej, ze swą żoną Anisą i dwoma kotami, Andrzej czuł się okropnie samotny i niepotrzebny. Tak więc list od syna wywołał w nim radość, pomieszaną ze złością – bo, z jednej strony, jeszcze go potrzebują, z drugiej zaś, odzywają się tylko wtedy, kiedy mają kłopot. Nie lubił też mieszać się do spraw policji. Jest prawo, jest policja od jego pilnowania. Cywile niech trzymają się przestrzegania przepisów.

Tym niemniej, wskoczył w niedawno uruchomione „oczko” – jak od numeru nazywano tramwaj 21 – i już dojeżdżał do pętli. Cisza i pustka na Wysockiego kontrastowały z pracą wrącą w warsztatach kolejowych, tam przy Białołęckiej. Można by pomyśleć, że jest się gdzieś na głębokiej prowincji. Wiosenny dzień był szary i chłodny. Bruk był mokry od deszczu, a słupy trakcyjne odbijały się w taflach kałuż. Nacisnął głębiej kapelusz i kuląc się od chłodu poszedł w kierunku szkoły i bursy, błyszczących zza drzew klinkierową elewacją i cynowymi parapetami.

Stary woźny poznał go bezbłędnie.

– Dzień dobry panie komisarzu. Do dyrektora?

– Dzień dobry panie Wojciechu, jaki ja tam komisarz, emeryt jak i pan. – Andrzej przygładził siwe wąsy, w których osiadły kropelki rosy. Nosił się z duchem czasu, „na Dziadka”.

Wspiął się na górę. Zapukał do znajomych drzwi.

– O, dzień dobry, panie komisarzu – starsza pani pilnująca spokoju Michała i prowadząca całą korespondencję szkoły, uśmiechnęła się smutno, okulary skrywały zaczerwienione oczy.

– Dzień dobry pani Janino, ależ pani do twarzy w tej modnej fryzurze.

– Komplemenciarz z pana, komisarzu. – Zarumieniła się. – Dyrektor czeka.

Wszedł do umeblowanego nowocześnie gabinetu. Metal i szkło, czarne drewno. Szkoła kolejowa to w końcu symbol nowoczesnej Polski. Mapy i wykresy ukazywały rozwój kolei w ostatnich latach, ogromny wysiłek powojennej odbudowy i spajania ziem różnych zaborów.

– Witaj, ojcze. – Michał poderwał się i uścisnął Andrzejowi rękę.

– Witaj, Michale, przypomniałeś sobie o mnie, co?

– Wiesz jak to jest w robocie, jak mówiliście za cara „podetrzeć się nie ma kiedy”. Odbudowa idzie pełną parą, a ta szkoła pochłania resztę wolnego czasu. Dobrych kadr trzeba nam jak powietrza, a tu jeszcze ta sprawa. Boję się, że za tymi kradzieżami może kryć się coś gorszego.

– Może wyrazisz się jaśniej. – Andrzej usiadł i z uśmiechem wziął filiżankę mocnej herbaty z rąk pani Janiny.

Michał poczekał, aż drzwi się zamkną i spokojnie kontynuował.

– Od kilku miesięcy mamy plagę drobnych kradzieży, głównie złote łańcuszki, medaliki i pieniądze. Nikogo nie złapaliśmy, ale to uciążliwe. Zebrało się strat na ponad pięćset złotych.

– Pięćset – mruknął Andrzej – ładny pieniądz.

– Tak, a ostatnio pani Janinie ktoś zdjął z ręki złotą bransoletkę, jeszcze po prababci, biedaczka ciągle płacze. Duża sprawa.

– Co na to policja? To chyba ich rzecz.

– Wiesz, my jesteśmy w takim dziwnym miejscu. Podlegamy pod kolejową XVIII[5], a dla nich „towary, urządzenia kolejowe, pasażerowie to priorytet”, szkoła ich mało obchodzi. Zaś w XXV na taki problem tylko machnęli ręką. Teraz komunistów tropią, co tu na Annopolu i w fabrykach się mnożą. Niesłychane, agitują nawet wśród kolejarzy. Zaś na samym Bródnie kryminaliści nie próżnują. Niemal każdego dnia kogoś z poderżniętym gardłem znaleźć można. Dla policji nasze kradzieże to drobiazg. Ja zaś, po pierwsze nie mam czasu…

– A po drugie, nie lubisz się bawić w śledczą robotę. Pamiętam, pamiętam. – Andrzej uśmiechnął się na wspomnienie o nieudanych próbach wciągnięcia Michała w policyjne zadania. – Opowiadaj więc ze szczegółami, co i jak, po kolei, po inżyniersku.

– Zaczęło się cztery miesiące temu. Antkowi, uczniowi z kursu przygotowującego do studiów inżynierskich zginął duży złoty krzyżyk, prezent od chrzestnego. Jeszcze w tym samym tygodniu w VIIIa zginęło 10 złotych, a w IXa złoty sygnet, co go chłopak na chwilę zdjął w łazience. Od tego czasu nie ma tygodnia bez dwóch, czy trzech, takich kradzieży. Bardzo zmyślne. Po gimnastyce ktoś zauważa brak złotego medalika, z kieszeni ginie dwuzłotówka. Ogłosiliśmy, by oddawać do depozytu, ale zaraz, następnego dnia, zginęły stamtąd dwa złote łańcuszki.

– Skradziono wszystko, co oddano w depozyt?

– Nie, srebra i zegarków nie ruszono, tylko złoto. Kiedy zaś zginęła bransoletka pani Janiny, postanowiłem zwrócić się do Ciebie. Jesteś na emeryturze, ale może takie małe ćwiczenie policyjne Ci nie zaszkodzi.

Andrzej chrząknął. Nie lubił, gdy wypominano mu emeryturę i gdy mówiono o jakimkolwiek śledztwie jako o rozrywce. W pracy policjanta nigdy nie wiadomo co skończy się tragedią. Pamiętał jak na wsi pod Kijowem tłum zabił wiejskiego głupka za podkradanie jajek. Z jego doświadczenia, młodzi chłopcy potrafią z równą brutalnością wymierzać sprawiedliwość po swojemu. Sprawą trzeba się zająć.

– Dobrze, pogadam z chłopakami. No i z panią Janiną oczywiście. Za dwa, trzy dni powiem ci co się dzieje. Aha, daj mi też przepustkę na miesiąc do warsztatów, uprzedź, że powęszę. Tam mogą być powiązania.

Po prawdzie wątpił, że akurat u kolejarzy znajdzie jakiekolwiek ślady, lecz okazji posiedzenia w warsztatach, wdychania znowu zapachu smaru i kutego metalu, popatrzenia z bliska na wagony i parowozy, tej przyjemności odmówić sobie nie potrafił. Jak dla typowego dziecka XIX wieku, kolej i przemysł były jego miłością. Dzięki kolei schwytał najważniejszego w swym życiu złoczyńcę. To pociąg pancerny przywiódł go z powrotem do kraju. A kto wie czy taki emeryt jak on, będzie mógł kiedyś jeszcze zanurzyć się w trzewiach hal mechanicznych?

Czwartek, 7 maja 1924r.

Przez kolejne dni Andrzej chodził po szkole, rozmawiał z uczniami, nauczycielami, woźnymi, pracownikami szkolnych warsztatów, zajrzał oczywiście i do zakładów. Potrafił wejść w rolę niegroźnego starszego pana, wzbudzającego zaufanie. Kolejarze chętnie z nim gadali, czuli prawdziwą pasję. Ze starszymi chłopakami wypalił papierosa, z młodszymi pogadał o domu i szkole, z robotnikami posiedział w warsztatach, z nauczycielami wypił herbatę, z woźnymi, po godzinach, kieliszek starki ze swojej piersióweczki. Nie spieszył się. Notatki robił po rozmowie, nie lubił gdy rozmówca widział, że coś pisze. To rozpraszało.

– Jak ci idzie? Widzę, że Michał wciągnął cię mocno w tę swoją sprawę. – Zapytała Anisa trzeciego dnia, gdy wrócił później niż zwykle. Tramwaje już nie kursowały i musiał tłuc się dorożką. – Przemęczasz się.

– Nie rób ze mnie starego dziada. – Powiedział z uśmiechem głaszcząc czarne futro Morusa. Kot skorzystał z jego powrotu do domu, by wskoczyć na kolana i dopominać się pieszczot. – Daję radę. Podejrzewałem wpierw, że chłopaki grają w karty z miejscowymi i przegrywają. Ale to niespójne z ginącymi przedmiotami. Gracz nie pogardziłby srebrnym ryngrafem czy zegarkiem. Tu zaś giną tylko pieniądze i złoto.

Anisa postawiła przy nim talerz z jego ulubionymi tatarskimi pierożkami z baraniny. Wiedziała, że gdy pracuje, lubi przekąsić, wtedy nie chce odrywać się od myślenia na wspólną kolację. Wolał siedzieć w swoim miękkim fotelu, w łagodnym świetle lampy. Głaskał kota i czasem notował. Tym razem światło nie zgasło, aż do późnej nocy.

Piątek, 8 maja 1925r.

Nazajutrz na Ząbkowskiej wciąż zamyślony Andrzej przeciskał się przez poranny tłum Żydów wychodzących z koszernych jatek, gospodyń dźwigających kosze zakupów z Bazaru Różyckiego, robotników idących na Kawęczyńską, podróżnych spieszących między dworcami, wozów wyładowanych towarem ciągnących z hukiem po bruku. W nos uderzał zapach chały, smażonej cebuli, spoconych ciał, końskiego moczu. Tłum przy Dworcu Wileńskim był nie mniejszy, a gdy zobaczył „oczko”, pozostało mu wiszenie na stopniach. Tramwaj był nabity robotnikami fabrycznymi pachnącymi smarem i tytoniem lub mydłami z nowych zakładów Schichta[6]. Kilku kolejarzy w mundurach patrzyło z góry na robociarską brać. Oni byli prawdziwą elitą, wiadomo, państwowa, bezpieczna posada. Przy Konopackiej i Szwedzkiej rozluźniło się nieco, a gdy lichy bruk Białołęckiej zastąpił lśniący asfalt Odrowąża, w tramwaju było już praktycznie pusto.

Michał czekał nań niecierpliwie.

– I co odkryłeś ojcze? Co się dzieje?

– Co, to jest jasne, na razie tylko nie wiem kto i dlaczego.

– Co niby, jest jasne?

– No modus operandi[7]. Działa u was dwóch, lub trzech, kieszonkowców. Metody klasyczne, kradzież w tłumie, jeden odwraca uwagę, drugi kradnie. Albo, gdy chłopcy mają coś innego na głowie. Ktoś ma bardzo zręczne palce. Posłuchaj opowieści pani Janiny: „Uczniowie wchodzili na apel klasami, pod przewodnictwem nauczycieli. Wtem mały Janek z VIIb się potknął i zrobił się tłok. Starsze klasy ze śmiechem pchały się naprzód, młodsi piszczeli. Podbiegłam by pomóc, długo to nie trwało. W czasie przemowy dyrektora coś mi nie pasowało. Wychodzę z sali, a tu bransoletki nie ma. Panie komisarzu, była w mojej rodzinie od stu lat, za Napoleona pradziadek przywiózł ją dla narzeczonej, z samej Hiszpanii.” Popłakała się. Oni, moim zdaniem, działają pod wpływem chwili. Occasio facit furem[8].

– Straszne, kieszonkowcy w szkole kolejarskiej. Pomyśl, kiedyś zostaną kolejarzami i będą okradać pasażerów. Nie możemy do tego dopuścić. Złap ich.

– Powiedz, czy któremuś z twoich chłopaków możemy zaufać?

– Uczniowi? Edek Popławski i Julek Mazur są zastępowymi, starzy harcerze, ręczę za nich. Myślę też, że Antek Poświatowski jest poza podejrzeniami. Ziemiańska rodzina z tradycjami, rodzice regularnie przysyłają mu pieniądze, po co by mu to było? Dorabia już w warsztatach, bardzo zdolny, no i jemu pierwszemu skradziono złoto. O innych, podpytaj wychowawców.

– Gotów jesteś wydać parę złotych na złapanie sprawców?

– Ile? – Michał nie słynął ze szczodrości.

– Będę potrzebował pomocy z Bródna. Znam dwóch takich. Zapłacisz im teraz po pięć złotych, a po tygodniu, jak dostarczą wyniki, po piętnastaku. Zadanie na wieczory.

– Razem cztery dychy, niemało, ale może być. Ty tu znasz kogoś?

– Kiepski byłby ze mnie policjant, jakbym pomocników na Bródnie znaleźć nie potrafił. Znam takich cwaniaków. Mieli robotę na Szmulowiźnie, ale fabrykę zamknięto po podniesieniu podatków i są bezrobotni. Gotowy grosz im się przyda. Z normalną policją by nie współpracowali, ale dla mnie zrobią co trzeba. Teraz pogadam z tym Edkiem i Julkiem.

– Z Antkiem też?

– Póki co, wolę tylko harcerzy.

– Jak sobie chcesz, masz wolną rękę. Ci, co ich zatrudniasz, jakoś się nazywają?

– Wystarczy ci, jak będziesz wiedział, że to Stasiek i Benek.

– Benek, żydek?

– Żyd, mądry chłopak – Andrzej nie lubił antysemickich odzywek Michała.

– Dobra, dobra, twoi ludzie.

Andrzej wydał instrukcje, porozmawiał z Edkiem i Julkiem. Wieczorem odszukał Staśka, a ten szybko spiknął go z Benkiem. Gadali spokojnie przy piwku, jak dawni znajomi, nie jacyś policyjni agenci. Opracowali plan.

Teraz pozostawało znowu czekać. W robocie policyjnej, czekanie to często najtrudniejsza i najważniejsza rzecz.

Wtorek, 12 maja 1925r.

Edek i Julek przyszli z raportem we wtorek. Solidne, harcerskie typy.

– Panie komisarzu – zaczął Edek – działaliśmy zgodnie z poleceniem. Tu jest lista wszystkich, co wychodzili wieczorem z internatu. Spisane kiedy i co robili, póki nie przekazaliśmy ich pana chłopakom z Bródna.

Andrzej przyjrzał się liście: Antek Poświatowski i Franek Kowalski z ostatniej, Paweł Boruc z dziewiątej, Wojtek Łyńka z ósmej, ci regularnie, pozostali najwyżej raz, łącznie z dziesięć osób. Antka widziano całującego się z ładną kobietą, Franka czekającego pod bazarkiem Kobuszewskiego[9] na gimnazjalistkę, Paweł zawsze wsiadał do tramwaju, czujnie oglądał się za siebie, więc dalej go nie śledzili.  Wojtka przekazali Staśkowi w uliczkach Bródna. Tak to wygląda. Popytał jeszcze o drobiazgi, kazał dalej obserwować.

Gdzież to mógł jeździć Paweł? Oglądał się? Czyżby sprawdzał czy ktoś go nie śledzi? Znaczy się Andrzej sam musi sprawdzić.

Czwartek, 14 maja 1925r.

Dla starego policyjnego wygi śledzenie chłopaka nie było żadnym problemem. Kto by zwrócił uwagę na dziadka w spranej bluzie byłego pracownika gazowni, czyściutkiego emeryta, który stoi obok ciebie na przystanku? I nikogo nie zdziwiłoby, że wysiada przy Szwedzkiej, wszak w okolicy zakładów przemysłowych nie brakuje. Paweł szedł spokojnie, aż do bramy „Pocisku” i tam rozpromienił się na widok postawnego mężczyzny wychodzącego po fajrancie z fabryki.

– Ah, jakie to szczęście, że dziś wuja spotkałem! – Radosny okrzyk Pawła przeznaczony był wyraźnie dla uszu pozostałych przechodniów.

– Pawełku! Co tam u was na kolei? – Zabrzmiał w odpowiedzi bas robotnika, sądząc z dostatniego ubioru i nowej cyklistówki, co najmniej majstra.

Dopiero uważny obserwator dostrzegłby lekką sztuczność w objęciach zaserwowanych przez „wuja” chłopaka. A ruch ręki, który umieścił niewielki pakiecik w robociarskiej kieszeni umknąłby uwagi nawet wytrawnego agenta. Lecz kto uważa na emeryta grzebiącego końcem laski w rynsztoku i wydobywającego stamtąd z okrzykiem tryumfu dziesięciogroszówkę?

Paweł i robotnik postali razem tylko chwilę. „Wuj” wyraźnie gdzieś się spieszył, a chłopak coś wspomniał o bibliotece i ruszył w kierunku Wileńskiej. Andrzej mógł sobie darować dalsze śledzenie.

„Wuj” chłopaka był mu dobrze znany. Stary pepesowiec. Ale jeszcze bardziej był mu znany tłusty młodzian o świńskich oczkach, który obserwował obu z fabrycznego tłumu. Czarnek, zwany „Pęcherzem”, obrzydliwy gość. Był więc prosty sposób na sprawdzenie tropu i przy okazji oddanie małej przysługi.

Sobota, 16 maja 1925r.

Podejrzana kawiarnia u Wicka na Targowej 27 słynęła głównie jako siedziba bandyty Szmaji i jego brata. Do ich stałego stolika przy oknie, czy siedzieli za nim rośli mężczyźni i grali w warcaby, czy był zupełnie pusty, nie odważyłby się podejść nikt bez zaproszenia. Z królami handlu mięsem na Bazarze Różyckiego nie należało zaczynać. Miejscowa policja obok lokalu ślepła i głuchła.

W sobotę po południu było tu właściwie pusto. Szmaja robił ostatnimi czasy za religijnego Żyda i pojawi się dopiero po szabasie. Interesu pilnował jakiś miejscowy chłopak o fizjonomii przeżutego bandyty. Andrzej, jako zadbany kupiec, z lekko posiwiałym, rudym, sumiastym wąsem nie wzbudził większego zainteresowania. Trafiali tu czasem tacy zbłąkani prowincjusze i szybko znikali, czasem lżejsi o pugilares. Wszedł spokojnie i podszedł do pogwizdującego melodyjnie za ocynkowanym barem rosłego mężczyzny. Melodia była niepokojąco znajoma. Gdzie to Zaleski ostatnio ją słyszał?

– Haberbusza jasnego, pozwolisz, chłopcze.

Nie przerywając gwizdania barman nalał pełny kufel i zainkasował dwudziestogroszaka.

Andrzej obrócił się i skierował w stronę stolika w ciemnym rogu, przy którym wokół wąsatego mężczyzny kłębiło się kilku nieco obszarpanych młodzieńców. Ledwie postawił kufel na stoliku gwizdanie ucichło jak nożem uciął, jeden z chłopaków sięgnął jednoznacznie za pazuchę, gdzieś z tyłu rozległo się cichutkie skrzypnięcie sprężyny.

– Je-jeszcze ra-ranek nie tak, tak bliiiski – wyseplenił Zaleski z mocnym rosyjskim akcentem.

Wąsacz ruchem dłoni posłał chłopakom uspokajający znak.

– Słowik to, a nie skowronek się zrywa. – Odpowiedział mężczyzna z pewnym zdumieniem, po czym zaczął się wpatrywać uważnie w postać przybysza. Po chwili jego twarz rozjaśniła się radosnym uśmiechem i obrócił się do kompanów. – Zostawcie, proszę, nas samych.

Gwizdanie zza baru znów rozbrzmiało wesołą melodią.

– Towarzysz Słowik, cóż za niespodzianka! – Powiedział mężczyzna podsuwając Andrzejowi krzesło i szybkim ruchem ręki chowając leżący na stole papier.

– Witajcie Karolu, dawnośmy się nie widzieli. Przychodzę ze sprawą.

Karol Wójcik, bo właśnie to właśnie był ów sławny związkowiec z „Drucianki”, co obrał sobie podejrzaną spelunkę Wicka jako regularny punkt kontaktowy, uważnie nastawił uszu. Nie dopytywał się skąd Andrzej wiedział jak go znaleźć, takie sprawy wśród dawnych towarzyszy pomijało się milczeniem.

Karol wysłuchał historii o kradzieżach w szkole kolejowej z dziwną miną. Na opowieść o Pawle przekazującym przesyłkę do „Pocisku” tylko lekko uniósł brew.

– No dobrze, towarzyszu Słowik, a właściwie czemu do mnie z tym przychodzicie?

– Muszę być pewny, że chłopaka nie łączy nic z kradzieżami w szkole.

– Myślicie, że każemy dzieciakom okradać kolegów, by finansować działalność rewolucyjną? – Wójcik zapytał niby prześmiewczo, ale twarz miał kamienną, lekko złą.

– Karolu, wiecie, że nigdy bym tego nie podejrzewał. Lecz może chłopak wpadł na jakiś swój pomysł realizacji „walki klasowej”? Wiecie, jak to jest z młodymi.

Karol skinął głową i milczał dłuższą chwilę. Potem powiedział.

– Nie podoba mi się wasz trop towarzyszu Słowik, lecz przez wzgląd na dawne czasy pomogę wam sprawdzić. Skontaktuję was z kimś z warsztatów, znad piątki Pawła, z samym zastępcą komisarza. Dowiecie się z pierwszej ręki. Na spotkanie pójdziecie w skórzanej cyklistówce i kanarkowej apaszce. Czekajcie na informację kiedy. A teraz już idźcie, zawiodłem się na was towarzyszu, takie podejrzenia. Nieładnie. Chyba zbyt długo służyliście w policji.

Andrzej uśmiechnął się kwaśno i podniósł powoli. Prawie niedostrzegalnym ruchem ręki położył na stole karteluszkę. Gdy odszedł od stolika Karol zauważył ją, podniósł, przeczytał i nagle rozchmurzył się. Bez zastanowienia odsalutował wychodzącemu Zaleskiemu ma pożegnanie. No tak, zdemaskowanie „Pęcherza”, agenta policji w szeregach fabrycznych, to niewątpliwie pożyteczna informacja.

Poniedziałek, 19 maja 1924r.

W poniedziałek rano Zaleski schodził jak zwykle do piekarni, bo sam lubił wybierać chrupiące bułeczki, kiedy w bramie minął go mały obdartus.

– Towarzysz „Młot”, o pierwszej dwadzieścia na Oliwskiej. – Głosik był cienki, nijaki i w pierwszej chwili myślał, że się przesłyszał. Gdy się obejrzał, to smarkacza już nie było. Aha, kontakt od Karola. No cóż, czeka go kolejna wycieczka na Bródno.

Andrzej czuł się nieco jak pajac w skórzanej cyklistówce i jaskrawej apaszce, dobrze, że Anisa dobrała do tego odpowiednią marynarkę i skórzaną teczkę narzędziową, to choć wyglądał jak komiwojażer z podrzędnej firmy. Tutaj, koło warsztatów kolejowych, największego zakładu mechanicznego w okolicy, tacy jak on podejrzeń nie budzą.

O tej porze na Oliwskiej było pusto. W warsztatach warczały maszyny, waliły młoty, przez duże okna i kominy buchały kłęby dymu. A tu cichutko, tylko jakaś chuda, zabiedzona kobitka zamiatała chodnik pod domkiem stróży. Nigdzie ni śladu mitycznego towarzysza „Młota”. Nic to, przejdzie do końca ulicy, może „Młota” coś zatrzymało.

– Słowik to, a nie skowronek się zrywa… – Dobiegło niespodzianie jego uszu.

– Towarzysz Młot? – Zdumiony obrócił się w kierunku dziewczyny.

Czy to chuchro, odziane w jakieś nędzne szmaty, to miałby być ów towarzysz Młot, zastępca komisarza komunistów na całe warsztaty kolejowe? Z drugiej strony, w szczupłej twarzyczce dziewczyny płonęły stalowo-siwe oczy, szczękę miała zdecydowaną, a dłonie, choć niewielkie, wyglądały na mocne i pewnie trzymały kij od miotły, jak broń średniowiecznego rycerza.

Kobieta roześmiała się wesoło.

– Prawda, że nikt by się nie spodziewał? Kobieta może być łączniczką, kolporterką ulotek, pracownicą drukarni, ale komisarzem w zakładach zatrudniających prawie samych mężczyzn? Nigdy w życiu. Żaden tajniak tego nie rozpracuje.

Andrzej zatrzymał się udał, że kobieta prosi go o papierosa i majestatycznie sięgnął do kieszeni. Wyciągnął woreczek z tytoniem i bibułkę, i powolutku zaczął zwijać solidną porcję.

– Pytaliście towarzyszu Słowik o Pawła. Jak pewnie żeście się domyślili, Paweł jest naszym łącznikiem z „Pociskiem”. To zakłady rządowe, produkcja amunicji, policja sprawdza każdego i musimy niezwykle uważać. Ale też nasi robotnicy cieszą się z takiej współpracy. Dla nich to oznaka zaufania. Sami rozumiecie, że chłopak w mundurze szkoły kolejowej, spotykający się tam ze swoim wujem jest właściwie poza podejrzeniami. Jeździ do biblioteki, siedzi i czyta z godzinę, jedynie wy zwróciliście uwagę.

– I Czarnek. – Wtrącił Andrzej.

– No tak, musimy zmienić sposób kontaktowania się organizacji, choć ze spotkań chłopaka z wujem lepiej nie rezygnować. To dopiero byłoby podejrzane.

– Lecz bądźcie gotowi na rewizję. Nigdy nie wiadomo, co „Pęcherz” wie i co powie zwierzchności.

– Macie rację towarzyszu Słowik.

– Odbiegliśmy jednak od sprawy, z którą do was przyszedłem.

Towarzyszka Młot zaśmiała się ponuro i zaniosła ciężkim, gruźliczym kaszlem. To przynajmniej wyjaśniało jej chudość i płonące oczy. Gruźlica dziesiątkowała rodziny robotnicze w całej Warszawie.

– Pytałam Pawła. Wiem, że mówi prawdę. Nie dałabym się oszukać. Chłopak był oburzony. Prawie odebrało mu mowę. Dał mi rewolucyjne słowo honoru, że nic z tym nie ma wspólnego. Gadał też coś o zmanierowanych paniczykach, lecz więcej z niego nie wyciągnęłam. Nie wiem o co chodzi, wygląda mi to na jakąś uczniowską tajemnicę.

Andrzej skinął głową. Od początku nie bardzo wierzył w ten trop, jednak sprawdzić musiał. Kiełkowały w nim pewne podejrzenia i zdecydowanie młody Paweł do nich nie pasował.

– Dziękuję wam towarzyszu Młot. Nie wiem, czy życzyć wam powodzenia. Po tym co widziałem u sowietów, jakoś odebrało mi apetyt na rewolucję. Ale dbajcie o siebie, nie podoba mi się ten wasz kaszel.

– Dajcie spokój towarzyszu Słowik, potrafię o siebie zadbać, a wy zajmijcie się swoim śledztwem, łapcie swoich złodziejaszków, urządzajcie tę swoją wymarzoną Polskę. Zobaczymy, na koniec kto z nas będzie miał rację.

Sięgnęła szybko do ręki Andrzeja i odsypała sobie z woreczka solidną porcję tytoniu. Schowała do kieszeni, po czym, jak gdyby nigdy nic, wróciła do miotły. Już dla niej nie istniał.

Czyli z tego wątku nici. Teraz cała nadzieja była w raporcie Staśka i Benka.

Zobaczył się z nimi wieczorem, przyjechali do niego na Ząbkowską. Oddał im za tramwaj, poczęstował porządną kolacją. Ogromne porcje, stale uzupełniane przez Anisę, pałaszowali z wilczym apetytem.

Blondyn Stasiek wyglądał biednie w zniszczonej kurtce, fantazji dodawał sobie czerwoną apaszką i czapką w kratę, ale buty ledwo trzymały się podeszwy. Andrzej sprawdził rozmiar i przypomniał sobie o przedwojennych trzewikach Michała, będą w sam raz. Potężny Benek sprawiał bardziej zawadiackie wrażenie, grał w „Makabim”[10], chciał zostać policjantem, niestety wpierw przyjmowali byłych żołnierzy. Dla Żyda dostanie się na państwową posadę, bez protekcji, było praktycznie niemożliwe. A szkoda, bo to on był szefem tej dwójki i przygotował raport. Niezwykle ciekawy.

– Dziękuję chłopaki, zrobiliście świetną robotę. Wasz trop powinien doprowadzić mnie do rozwiązania. Muszę tylko im się przyjrzeć, zajrzeć do ich meliny i posłuchać, co dokładnie planują.

– Może to my, panie komisarzu, podsłuchamy, tam trudno się dostać.

– Ale mówiliście, że na dach da się wejść od tyłu?

– Niełatwo, trzeba przyjść już koło trzeciej, gdy ludzie wracają z warsztatów i nikt nie zwróci uwagi. Potem długo czekać. Niewygoda.

– Dam radę i w komisariacie uwierzą łatwiej, jeśli będę naocznym świadkiem.

– Jak pan komisarzu chce, jeśli pomoc będzie potrzebna, to wystarczy sygnał.

– Dziękuję, jutro wtorek, pójdę rano do warsztatów, obejrzę okolicę, zobaczę tę waszą królową, a po południu, jak mówicie, będę na Siedzibnej.

Chłopaki zebrali się niechętnie. Wyraźnie obawiali się o Andrzeja, mimo iż ten tryskał energią i pewnością siebie.

Stasiek zapierał się, butów michałowych brać nie chciał. Wstyd widocznie mu było. Dopiero jak Anisa rugnęła go porządnie, zmieszał się i wdzięczny przypadł całować ją po rękach. Zaleskiemu, aż głupio się zrobiło, takie sprytne chłopaki i ledwo koniec z końcem wiążą. Nie to co on, pan emeryt w czteropokojowym mieszkaniu od frontu i służącą, siedząca gdzieś tam w służbówce przy kuchennych schodach. Cholerne szklane domy.

Wtorek, 19 maja 1925r.

Rano Andrzej wysiadł z „oczka” i skręcił w brukowaną Palestyńską. W niewielkim, czerwonym, budynku portierni uważnie obejrzeli jego przepustkę, zaraz po wejściu poszedł w prawo. Obsypane świeżymi liśćmi drzewa skrywały drewniany budynek dyrekcji, ale Andrzej zdążał w kierunku ceglanych hal warsztatowych z wielkimi oknami. Tam uczniowie mieli zajęcia i dorabiali na obrabiarkach. Patrzył na dotaczanie mosiężnych części do kotła, naprawianie miedzianej instalacji wodnej w wagonach, popytał się majstrów. Nic. Dopiero ostatnim warsztacie, skąd widać było w całej krasie słynny, okrągły, kształt praskiej parowozowni, jeden z robotników opowiedział mu dziwną historię.

– A wiesz pan, myślelim nawet, że chłopaki kradną. Cuś w karmanach wynosili. Stary Mizgalski, co tu pilnuje, nawet im rewizyję zrobił. I wiesz pan? Ale się obśmialim! Opiłki. Dzieciuchy kieszenie opiłkami mosiądzu i miedzi napychali. Gadali, że jakieś eksperymenta chimiczne robio.

– Uuuu – przenikliwy gwizd lokomotywy, wytaczającego się w chmurze dymu i pary z wielkich wrót wiodących od obrotnicy, przerwał im rozmowę. Czekali, aż czarne cielsko przetoczy się ze zgrzytem.

– Głupstwo, nawet zamietlim je dla nich na kolejny raz. – Kontynuował robotnik.

– Pamiętacie może, którzy to?

– Kto by tam ich spamiętał? Najwięcyj ten wysoki z konopiastą czupryną, jak mu tam, Antek, ulubiony jeich derektora. I taki mały rudy. Jeszcze dwóch, lebo trzech. Wiela tego.

Ciekawe. Opiłki. Powoli układało mu się w głowie. Skręcił wśród drzew i powolutku poszedł do wyjścia przy Kiejstuta.

https://staremelodie.pl/piosenka/1586/Gdy_zobaczysz_ciotke_ma

O pierwszej siedział w knajpie u Popielarskiej[11] przy oknie i obserwował Białołęcką. Z sąsiedniej sali dobiegał stukot bilarda. Patefon grał głośno „Gdy zobaczysz ciotkę mą, to jej się kłaniaj, ”. Szlagier ośpiewywało ostatnio pół Warszawy, a nogi same przytupywały pod stołem w rytmie foxa. Teraz dopiero skojarzył. Właśnie tę piosenkę pogwizdywał barman na Targowej.

Zamówił duże piwo i galaretę. Piwko było świeże, delikatnie spienione, nie za zimne, ot w sam raz na wiosenny dzień. Nóżki doskonałe, mocno pieprzne i z solidnymi kawałkami mięsa, a nie nafaszerowane marchewką. Chałka pachniała jak z najlepszej żydowskiej piekarni. Rozkoszował się smakiem i czekał. Na wszelki wypadek położył przy talerzu pięćdziesiąt groszy, by móc wyjść w każdej chwili. Tak, znad kufelka, mógł i parę godzin śledzić co się dzieje na ulicy.

Lecz, jeśli chłopaki byli precyzyjni, niedługo powinna się pojawić. Rzeczywiście. Szejne szikse[12], jak opisał Benek. W bródnowskim tłumie płynęła jak królowa, o pół głowy wyższa od przechodniów. Jakże inna od miejscowych, przysadzistych i cycatych blondynek. Smukła, czarne włosy obcięte krótko, zgodnie z modą z najlepszych salonów Warszawy. Malutki fioletowy toczek, harmonizował z takimże płaszczykiem, krótkim, odsłaniającym zgrabne łydki. Jak ona przejdzie błotnistą Oliwską? Poderwał się, wskazał kelnerowi monetę i szybko wyszedł, żeby przeciąć dziewczynie drogę.

Przechodząc delikatnie ją potrącił, po czym zaczął przepraszać wylewnie, może nazbyt, całować rączki. Dało mu to czas przyjrzeć się jej czarnym oczom, takim, że utopić się w nich można, delikatnym ustom, podbródkowi z dołeczkiem i ostro zarysowanym kościom policzkowym. Prawdziwa piękność, choć jej „dajta już pokój dziadu”, powiedziane chrapliwie, z praskim akcentem, nie świadczyło o wykształceniu. To była słynna Tyczka, bródzieńska zdobywczyni serc.

Jeśli miał jakąkolwiek wątpliwości czy podjął właściwy trop, to spotkanie rozwiało je zupełnie. Na nadgarstku królowej przedmieścia połyskiwała złotem hiszpańska bransoleta pani Janiny.

No tak, już wiedział „kto”, trzeba tylko zidentyfikować całą szajkę i upewnić się „dlaczego?”. Choć już chyba wiedział. Kawałki układanki wpadały na swoje miejsce.

Zgodnie z instrukcjami agentów poczekał do trzeciej. Ulice zagęściły się tłumem wychodzących z warsztatów. Nie było łatwo dostać się na dach piętrowego, niczym niewyróżniającego się, drewniaka przy Siedzibnej. Na szczęście jabłonie kwitły i zasłoniły Andrzeja, gdy mozolnie wspinał się od strony ogrodu. Ułożył się na dachu i wyjął swój stary, policyjny wynalazek. Gumową rurkę z lejkiem na końcu. Wpuszczenie jej przez okno wymagało nie lada akrobacji. Dzięki niej dźwięki z dołu będą biegły wprost do jego ucha.

Teraz czekał. Godziny wlekły się noga za nogą. W maju zmrok zapada dopiero koło dziewiątej, zrobiło się chłodno.

Piętnaście po dziewiątej, w świetle płonącej regulaminowo lampki numerowej, zobaczył sylwetkę Tyczki. Nie do pomylenia. Obok niej wysoki Antek. Objęci. Chwilę całowali się namiętnie. Zaraz za nimi pojawiła się jeszcze jedna, niska postać w szkolnej kolejarskiej kurcie. A kwadrans potem dwóch zwalistych osobników w płaszczach. Nie spodziewał się bródzieńskich kryminalistów.

Trzaski drzwi, charczenie, szuranie nóg.

– Macie? – Rozległ się przepity głos o praskim brzmieniu.

– Jutro wieczorem szefie, musimy jeszcze rozdrobnić pył i przesypać w woreczki. – To Antek.

– Tylko nie skrewcie, bo… – nieznany mężczyzna zawiesił głos.

– Spokojnie, szefie. Antka mundur przecież jak kolejarski, wzbudza zaufanie. Będzie doprowadzał do młodego. On robi za uciekiniera z sowietów, co rodzinne skarby wyprzedaje. Od takiego młodego chętnie wezmą, połaszczą się na zysk – głos Tyczki był niski, powabny – ja będę naganiać.

– Ty szefie i Rudy musicie być obstawą, by komuś nie przyszło do głowy oszukać, wziąć nas na rympał, to duże pieniądze. – Wtrącił Antek.

Andrzej posłuchał jeszcze trochę. Uśmiechnął się. Dokładnie jak dziś się domyślił. Złoty piasek. Stary warszawski numer. Prawie o nim zapomniał. Dobra, czas iść na policję.

Ruszył się, by zwinąć rurę i wtedy poczuł jak zsuwa się z dachu. Nie było czego się złapać. Rozłożył szeroko ręce i nogi by spowolnić ruch. Próbował chwycić rynnę, lecz była pełna mokrych kwiatów i liści, palce mu się ześlizgnęły. Cholera, nie da rady, wyląduje przed samym wejściem, będzie poruta, Antek pozna go i zwieje. Zawalił, cholera, zawalił.

To była ostatnia myśl, nim z łomotem wylądował na ziemi. Dwadzieścia lat temu, to nawet by nie poczuł i jak sprężyna odbił się na równe nogi. Ale lata już nie te. Zabolało ramię, znowu lewe, aż krzyknął. Drzwi otworzyły się z hukiem. Poczuł uderzenie w głowę. Stracił przytomność.

Ocknął się od kopnięcia w żebra. Wokół ciemność. Leżał w wilgotnym błocie. Mięśnie zesztywniały mu od chłodnej ziemi. Czuł jak sznur wbija mu się w nadgarstki, krępuje nogi. Był związany jak baleron. Głowa pulsowała bólem.

– Żyjesz dziadu? – Pochylona nad nim postać wionęła przetrawionym alkoholem. – To się ciesz, bo już niedługo. He, he.

Gdzie ja do cholery jestem? Wytrzeszczył z wysiłkiem oczy. Ceglany mur, zimne błoto, obok ciemne kupy ziemi. W słabym świetle lampki dostrzegł krzyże. Aha, Cmentarz Bródnowski, akurat miejsce na koniec życia.

– Słyszysz? – Znów owionął go smród podłej gorzały i cebuli – To Rudy kopie ci grób.

Przyjemniaczek, nie ma co. Głupio kończy się jego historia. Wyjść cało z rąk kaukaskich przemytników, wymknąć się spod noża żydowskim alfonsom, nie dać się angielskim szpiegom w dalekim Nepalu, przeżyć ostrzał artylerii tureckiej w czasie Wielkiej Wojny, wyrwać się z łap czechosłowaków i bolszewików, a dać się wykończyć nędznym urkom[13] z Bródna.

Zgrzyt metalu o kamień. Fałszywe pogwizdywanie. Znowu „Gdy zobaczysz ciotkę mą”. Co za cholerna melodia, miał nadzieję na nieco lepszy marsz pogrzebowy. Za plecami bandyty pojawiła się postać z łopatą.

– No dobra, dziadu…

Nagle świst, wrzask, mlask padających w błoto ciał.

– Piękna noc, panie komisarzu – zabrzmiał spokojny głos Staśka.

Zabłysła mocna latarka elektryczna. W jej świetle zobaczył jak Stasiek chowa za pazuchę paragraf – ołowianą kulę na sprężynie, straszliwą broń uliczników.

– Pan to prawdziwy meszunge[14], komisarzu. Nocne spacery po Cmentarzu Bródnowskim – dodał prześmiewczo Benek, przecinając więzy i stawiając Andrzeja na nogi. – Jak tam głowa?

– Przeżyję – odparł ciężko, powstrzymując siłą woli zawroty i starając się nie czuć straszliwego pulsowania na potylicy. Powoli rozcierał stężałe mięśnie. – Uratowaliście mi życie, chłopaki.

– Oj panie komisarzu, mówiliśmy, że to sami zrobimy. Woleliśmy mieć na pana oko, ale mogliśmy włączyć się dopiero tutaj, gdy Rudy i Edek zostali sami. Nie chcieliśmy zepsuć akcji.

– Co z nimi?

– Będą żyć. Czy mamy pochować? – Zapytał ze śmiechem Stasiek.

– Dajcie spokój, związać i niech zbierze ich policja. Sprawą powinien zająć się komisarz Rylski, beczkę soli razem żeśmy zjedli, porządny człowiek. Pomożecie?

Odprowadzili go do samych drzwi XXV komisariatu. Uściskał ich serdecznie. Tacy w policji pracować powinni. Hmm, właściwie świtał mu mały pomysł…

Młody posterunkowy, pełniący dyżur nocny, obrzucił podejrzliwym wzrokiem porwane i ubłocone ubranie Andrzeja.

– Czego pan sobie życzy?

– Muszę rozmawiać z komisarzem Rylskim. Połączcie mnie proszę, powiedzcie, że major Andrzej Zaleski ma pilną sprawę.

Połączono go, szarża zrobiła wrażenie.

– To ty Andrzeju? Już myślałem, żeś o starym druhu zapomniał. Wpadłeś do mnie na Bródno na kieliszeczek starki? – W słuchawce huknął radosny głos Rylskiego.

– Dzisiaj niestety służbowo. Przyjedź, proszę, do komisariatu. To pilne.

Komisarz Rylski, pojawił się za mały kwadrans. Gładząc gęste siwe włosy, wysłuchał uważnie opowiadania Andrzeja, od czasu do czasu, zadając celne pytania. Po chwili wezwał posterunkowego i wysłał go na cmentarz

– Faktycznie nietypowa sprawa. Szajka, to starzy znajomi z Bródna. Ten szef, to oczywiście Czarny Julek, znany charakternik, postrach miejscowych kupców. Tyczka, panna Izabella, jego ponoć była, a może i obecna, flama. Rudy, to Rudy Kosa, już niejednego smykiem przeciągnął. Edek marny pijaczyna, tu i tam wdeptuje w podejrzane sprawy, choć po tym uderzeniu paragrafem nieprędko wróci do bandytki.

Te twoje dzieciaki z kolejówki wdepnęły w paskudne towarzystwo. Musimy natychmiast działać, bo nie wiadomo, jak długo chłopaki przeżyją. Samego wkładu złota za sześć stówek, gotowy towar bandyci sprzedaliby za co najmniej trzy tysiące. Czarny Julek nie będzie się takimi pieniędzmi dzielił.

– Dobra, to do roboty.

– O nie Andrzeju, ty jedziesz do domu i do łóżka, dorożka czeka. Od roboty jest Policja Państwowa.

Chciał dyskutować, ale po próbie gdy gwałtownie wstał, zakręciło mu się w głowie tak, że do dorożki musieli go sprowadzić. W domu Anisa na widok poturbowanego Andrzeja załamała ręce, ale nie pisnęła złego słowa. Opatrzyła mu bark, nadgarstki, kostki, przykładając maść pachnącą stepowymi ziołami. Napoiła go obrzydliwie gorzkim wywarem, rozpoznał smak kory wierzbowej i kwas cytryny. Obejrzała guza z tyłu głowy i machnęła lekceważąco ręką. Nawet nie pamiętał jak zasnął.

Środa, 20 maja 1925r.

Obudził się dopiero po dziesiątej, wypił filiżankę podsuniętego przez żonę bulionu i chwycił za telefon.

– Z mecenasem Adamem Brochem.

Słuchawkę odebrała sekretarka, ale gdy tylko się przedstawił, zabrzmiał wesoły głos Adama.

– Panie majorze, czemu zawdzięczam ten zaszczyt? Czy jest cokolwiek co biedny Adam może zrobić dla przyjaciela domu?

Adam Broch, może i żartował, lecz dług wdzięczności był niewątpliwie prawdziwy. W końcu gdyby nie zdecydowanie Andrzeja, chłopak w wieku czterech lat zostałby sierotą. Jego ojciec, znany mecenas Leon Broch, miał w 1890 niewielkie szanse by samemu wywinąć się z oskarżeń o morderstwo. Dotychczas Zaleski nie korzystał z pomocy syna, teraz był właściwy moment by poprosić o drobną przysługę.

– Tak, tak, rzeczywiście, ciekawy chłopak – mecenas Broch słuchał z zainteresowaniem historii Benka. – Niech zgłosi się do radcy Seidenmana, to mój znajomy z Syjonistów, z rady gminy żydowskiej. Szepnę mu to i owo do ucha. Potrzebujemy odważnych i doświadczonych w naszej służbie porządkowej.

– Dokładnie tak myślałem. – Zaleski z zadowoleniem pogłaskał wąsy i uśmiechnął się tryumfująco do Anisy. Może żydowska służba porządkowa, to nie państwowa policja, lecz formacja solidna, z dobrą renomą w środowisku. Żona, wcześniej z wyraźnym zainteresowaniem przysłuchująca się rozmowie, czule pogładziła go po głowie.

Pogadał z mecenasem jeszcze chwilę, umówili się w przyszłym tygodniu u Simona i Steckiego, gdzie ostatnio pojawił się nowy kucharz, a wina wciąż były wyborne.

Po południu Andrzej siedział w gabinecie Michała. Bark miał starannie opatrzony przez Anisę, jeszcze bolał, ale ślady na nadgarstkach znikły po maści, syn nie zauważył nawet obrażeń ojca.

– Powiedz, o co właściwie chodziło? – Niecierpliwił się Michał.

– Numer jeszcze z czasów imperium. Sprzedają złoty piasek. W normalnych woreczkach z bankowymi pieczęciami. Tylko, że w woreczkach złoto jest tylko na wierzchu, a pod spodem opiłki miedziane. Woreczki mają pewnie jeszcze z banku Rosji, kazionne[15]. Niejeden dał się na to nabrać. Okazja kupić złoty piasek, za pół ceny. Teraz ludzie też się boją o losy nowej złotówki i chętnie czegoś bezpiecznego poszukają. Sierota, uciekinier z sowdepii, wyprzedaje przemycony z narażeniem życia majątek rodziców. Pomaga mu dobry, polski kolejarz. Historia wyciskająca łzy i wabiąca amatorów łatwego zarobku. Dlatego chłopaki kradli złoto i pieniądze, by mieć na tę górną warstwę. Gdybym wcześniej wiedział, że wynoszą z warsztatów opiłki, to może od razu bym zrozumiał, co planują.

– Nie mogę uwierzyć, że to Antek. Taka ziemiańska, patriotyczna rodzina, pieniędzy sporo mu posyłali. Gotów byłem za niego zaręczyć – Michał nerwowo pocierał dłonie i wykręcał palce.

– Zakochał się, a taka miłość kosztuje. Izabella, zwana Tyczką, piękna kobieta. Owinęła chłopaka wokół palca. Najpierw wyciągnęła z niego wszystko, co mu rodzina posyłała i co dorobił w warsztatach. Wiesz, ile kosztuje taki płaszczyk? – ze dwie stówki. Jak już był goły, chciała go rzucić. Wtedy Antek zalazł Wojtka Łyńko, biedaka, co ma zręczne palce. Omamił go sutym udziałem. „Podzielimy równo na trzy, dostaniesz tysiąc złotych”. Dla piętnastolatka to fortuna. Razem podszkolili się i kradli. Benek był świadkiem, jak Wojtek wyciągnął pugilares urzędnikowi kolejowemu.

– Ukradł, na ulicy? – Michał poczerwieniał i prawie krzyknął.

– Nie, oddał go, wsuwając w inną kieszeń, dowcipniś. Robota majstersztyk, chłopak ma w rękach talent. Plan był prosty. Pieniądze wydane na złoto, złoto starte na opiłki. Miedź z mosiądzem na spód. Miłość jest ślepa i głupia, choć pomysłowość wyzwolić potrafi.

– Co się stanie z chłopakami?

– Znam komisarza Rylskiego, da im szansę. Twoje chłopaki są przerażeni, sypią równo, pomogli policji odzyskać skradzione złoto i pieniądze. Czeka ich więzienie, ale łagodny wyrok za współpracę. Może trafią z dala od prawdziwych urków.

– Szkoda Antka, zmarnował się przez dziewczynę.

– No wiesz Michał – Andrzej żachnął się – nikt go nie zmuszał, żeby okradać kolegów. Nauczka teraz, póki młody, da mu szansę na otrzeźwienie. Z bogatej rodziny jest, nie zginie. Przynajmniej pani Janina odzyska bransoletkę, widziałem ją na ręce u Izabelli. Widać twój Antek nie dołożył jej do puli, ale potraktował jako osobisty prezent dla kochanki. Wojtek, który ściągnął bransoletę, nawet o tym nie wiedział. Ale to Wojtek będzie musiał sobie poradzić z wyrokiem na koncie. Antek wciągnął go, a wszak dlatego dzieciaka szkoła kolejowa to była życiowa szansa. Z takimi palcami byłby świetnym mechanikiem. Biedna rodzina go nie uratuje, a bez pomocy państwa Wojtek znajdzie się na marginesie życia.

– Masz chyba rację ojcze. Wojtkowi państwo i rodzina nie pomogą. – Zapadła cisza. – Oni nie, ale my możemy. Warto zainwestować parę setek. – Michał sięgnął po czarną słuchawkę telefonu. – Pani Janino, niech mnie pani połączy z mecenasem Śmiarowskim[16].

Andrzej patrzył na syna, naprawdę zaskoczony.

 

[1] Czerwono-zielone kolory używane były przez Partię Socjalistów-Rewolucjonistów (eserów) w Rosji

[2] ZLN – Związek Ludowo-Narodowy, współtworzący rząd od 1923r.

[3] Na prawach utworu literackiego, autor przesunął otwarcie Państwowej Niższej Szkoły Technicznej Kolejowej na warszawskiej Pradze z 1927 na lata 1923-24

[4] Wprowadzenie nowej waluty – złotówki w styczniu 1924r.

[5] XVIII, XXV numery komisariatów Policji Państwowej w międzywojennej Warszawie

[6] Otwarte w 1921r przy Szwedzkiej na Pradze zakłady wyrobów kosmetycznych

[7] łac. „Sposób działania”

[8] łac. „Okazja czyni złodzieja”

[9] Bazarek, będący własnością Edwarda Kobuszewskiego, ojca Jana, przy ulicy Julianowskiej na Bródnie

[10] Żydowski klub sportowy w przedwojennej Warszawie

[11] Restauracja na przy Syrokomli na Białołęckiej (obecnie ulica Wysockiego)

[12] jidysz „Ładna dziewczyna” (nie-Żydówka)

[13] gwarowe „Złodziejom”

[14] jidysz „Wariat”

[15] Oficjalne, z pieczęciami skarbowymi

[16] Znany przedwojenny adwokat warszawski, polityk.

Plan miasta i przypisy na końcu tekstu

Poniedziałek, 4 maja 1925r.

 

Bródno map

A. Kupniewski Map – Pętla tramwaju 21, w górnym rogu szkoła kolejowa

Andrzej Zaleski telepał się tramwajem 21 do pętli na Wysockiego. Nieliczni o tej porze pasażerowie wysiedli przy warsztatach kolejowych i teraz w wagonie siedział on, jakaś babina, pewnie jadąca do jednego z domków na Ustroniu, i starszy konduktor.

Rano z pocztą przyszła wiadomość od Michała, która skłoniła go do tej podróży „Przyjedź koniecznie do mnie do szkoły. Mamy problem i może twoje umiejętności nam pomogą, sam nie daję rady. Michał”.

Jego stosunki z przybranym synem Michałem były napięte. W 1892, po śmierci rodziców Michała, chłopów z rodzinnego Białaczowa, w opoczyńskiej epidemii cholery, Andrzej adoptował ojcowego chrześniaka i zajął się nim formalnie. Już wcześniej, zgodnie z ostatnią wolą swego ojca, zabrał chłopca do Warszawy i dbał o jego wykształcenie. Michał skończył szkołę kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a że miał talent matematyczno-techniczny, potem Instytut Politechniczny w Petersburgu. Młody inżynier praktykował w Belgii. Wybuch wojny, a potem rewolucja, przerwały kontakt prawie na 5 lat. W wolnej Polsce ich drogi się rozeszły.

Sam Andrzej nie bardzo potrafił się odnaleźć. Początkowo, jak wszyscy, był pełen entuzjazmu. W czasie wojny bolszewickiej, z oddziałem zebranym po stepach Rosji i Ukrainy, przedarł się pociągiem do Kijowa. Dostał dowództwo batalionu, ale dość szybko go odsunęli. Legionowi dowódcy i hallerczycy nie lubili socjalistów rosyjskich i zapamiętano mu czerwono-zieloną1 flagę na lokomotywie, gdy wjeżdżał do miasta. Po wojnie bolszewickiej wrócił do policji.

To było jego przeznaczenie, świat, który lubił. I co tu dużo ukrywać, był w tym dobry.

Niestety, okazało się, że były carski policjant, nie jest dobrze widziany. Siedział w wydziale finansowo-gospodarczym, jako zastępca komisarza, kilka stopni niżej, niż wskazywałaby jego przedwojenna ranga, wszak odpowiednik podpułkownika żandarmerii. Nie miał o to żalu, szkoda mu było służby czynnej. Tylko i tam długo się nie utrzymał. Wypchnięto go do policji rzecznej. Ot, uczestniczył w oględzinach trupów, dokumentował wypadki, od wszelkiej roboty trzymali go z daleka. Gdy rok temu odezwał się bark, uszkodzony w akcji jeszcze w 1890, chętnie skorzystał z okazji do emerytury, ze względów zdrowotnych. Uścisnęli mu rękę, na odchodne dali Virtuti Militari za to przebicie się do Kijowa i szybko o nim zapomnieli.

Michał zaś, w nowej rzeczywistości, czuł się jak ryba w wodzie. Odbudowywał i rozbudowywał zniszczoną przez wojska zaborców infrastrukturę kolejową, realizowano jego projekty inżynierskie. Fotografował się i z narodowcami z ZLN2 i z byłymi pepeesowskimi legionistami gromadzącymi się wokół Piłsudskiego. Niedawno został też dyrektorem nowej szkoły kolejowej3.

Kłócili się z Andrzejem o różne sprawy – nieprzeprowadzoną reformę rolną, sprawiedliwość społeczną, losy ludzi pod zaborami. Michał uważał, że podstawowy obowiązek państwa to budowa nowoczesnej Polski – usunięcie zniszczeń wojennych, a tych, szczególnie na kolei, nie brakowało, rozwój gospodarki. Na zadbanie o biedotę, która wciąż stanowiła prawie 80% społeczeństwa, a którą wyniszczyła inflacja i niedawna reforma walutowa4, przyjdzie czas potem.

Andrzej był wierny swym socjalistycznym przekonaniom. Jego zdaniem na krzywdzie i biedzie silnego państwa zbudować się nie da. Choć, po doświadczeniach rosyjskich, od komunistów trzymał się z daleka.

Widywali się z Michałem coraz rzadziej. Czasem, siedząc w domu na Ząbkowskiej, ze swą żoną Anisą i dwoma kotami, Andrzej czuł się okropnie samotny i niepotrzebny. Tak więc list od syna wywołał w nim radość, pomieszaną ze złością – bo, z jednej strony, jeszcze go potrzebują, z drugiej zaś, odzywają się tylko wtedy, kiedy mają kłopot. Nie lubił też mieszać się do spraw policji. Jest prawo, jest policja od jego pilnowania. Cywile niech trzymają się przestrzegania przepisów.

Tym niemniej, wskoczył w niedawno uruchomione „oczko” – jak od numeru nazywano tramwaj 21 – i już dojeżdżał do pętli. Cisza i pustka na Wysockiego kontrastowały z pracą wrącą w warsztatach kolejowych, tam przy Białołęckiej. Wiosenny dzień był szary i chłodny. Bruk był mokry od deszczu, a słupy trakcyjne odbijały się w taflach kałuż. Nacisnął głębiej kapelusz i kuląc się od chłodu poszedł w kierunku szkoły i bursy, błyszczących zza drzew klinkierową elewacją i cynowymi parapetami.

Coin photo

Pilsudski moustache on a coin

Stary woźny poznał go bezbłędnie.

– Dzień dobry panie komisarzu. Do dyrektora?

– Dzień dobry panie Wojciechu, jaki ja tam komisarz, emeryt jak i pan. – Andrzej przygładził siwe wąsy, w których osiadły kropelki rosy. Nosił się z duchem czasu, „na Dziadka”.

Wspiął się na górę. Zapukał do znajomych drzwi.

– O, dzień dobry, panie komisarzu – starsza pani pilnująca spokoju Michała i prowadząca całą korespondencję szkoły, uśmiechnęła się smutno, okulary skrywały zaczerwienione oczy.

– Dzień dobry pani Janino, ależ pani do twarzy w tej modnej fryzurze.

– Komplemenciarz z pana, komisarzu. – Zarumieniła się. – Dyrektor czeka.

Wszedł do umeblowanego nowocześnie gabinetu. Metal i szkło, czarne drewno. Szkoła kolejowa to w końcu symbol nowoczesnej Polski. Mapy i wykresy ukazywały rozwój kolei w ostatnich latach, ogromny wysiłek powojennej odbudowy i spajania ziem różnych zaborów.

– Witaj, ojcze. – Michał poderwał się i uścisnął Andrzejowi rękę.

– Witaj, Michale, przypomniałeś sobie o mnie, co?

– Wiesz jak to jest w robocie, jak mówiliście za cara „podetrzeć się nie ma kiedy”. Odbudowa idzie pełną parą, a ta szkoła pochłania resztę wolnego czasu. Dobrych kadr trzeba nam jak powietrza, a tu jeszcze ta sprawa. Boję się, że za tymi kradzieżami może kryć się coś gorszego.

– Może wyrazisz się jaśniej. – Andrzej usiadł i z uśmiechem wziął filiżankę mocnej herbaty z rąk pani Janiny.

Michał poczekał, aż drzwi się zamkną i spokojnie kontynuował.

– Od kilku miesięcy mamy plagę drobnych kradzieży, głównie złote łańcuszki, medaliki i pieniądze. Nikogo nie złapaliśmy, ale to uciążliwe. Zebrało się strat na ponad pięćset złotych.

– Pięćset – mruknął Andrzej – ładny pieniądz.

– Tak, a ostatnio pani Janinie ktoś zdjął z ręki złotą bransoletkę, jeszcze po prababci, biedaczka ciągle płacze. Duża sprawa.

– Co na to policja? To chyba ich rzecz.

– Wiesz, my jesteśmy w takim dziwnym miejscu. Podlegamy pod kolejową XVIII5, a dla nich „towary, urządzenia kolejowe, pasażerowie to priorytet”, szkoła ich mało obchodzi. Zaś w XXV na taki problem tylko machnęli ręką. Teraz komunistów tropią, co tu na Annopolu i w fabrykach się mnożą. Niesłychane, agitują nawet wśród kolejarzy. Zaś na Bródnie kryminaliści nie próżnują. Niemal każdego dnia kogoś z poderżniętym gardłem znaleźć można. Dla policji nasze kradzieże to drobiazg. Ja zaś, po pierwsze nie mam czasu…

– A po drugie, nie lubisz się bawić w śledczą robotę. Pamiętam, pamiętam. – Andrzej uśmiechnął się na wspomnienie o nieudanych próbach wciągnięcia Michała w policyjne zadania. – Opowiadaj więc ze szczegółami, co i jak, po kolei, po inżyniersku.

– Zaczęło się cztery miesiące temu. Antkowi z kursu przygotowującego do studiów inżynierskich zginął duży złoty krzyżyk, prezent od chrzestnego. Jeszcze w tym samym tygodniu w VIIIa zginęło 10 złotych, a w IXa złoty sygnet, co go chłopak na chwilę zdjął w łazience. Od tego czasu nie ma tygodnia bez dwóch, czy trzech takich kradzieży. Bardzo zmyślne. Po gimnastyce ktoś zauważa brak złotego medalika, z kieszeni ginie dwuzłotówka. Ogłosiliśmy, by oddawać do depozytu, ale zaraz następnego dnia zginęły stamtąd dwa złote łańcuszki.

– Skradziono wszystko, co oddano w depozyt?

– Nie, srebra i zegarków nie ruszono, tylko złoto. Kiedy zaś zginęła bransoletka pani Janiny, postanowiłem zwrócić się do Ciebie. Jesteś na emeryturze, ale może takie małe ćwiczenie policyjne Ci nie zaszkodzi.

Andrzej chrząknął. Nie lubił, gdy wypominano mu emeryturę i gdy mówiono o jakimkolwiek śledztwie jako o rozrywce. W pracy policjanta nigdy nie wiadomo co skończy się tragedią. Pamiętał jak na wsi pod Kijowem tłum zabił wiejskiego głupka za podkradanie jajek. Z jego doświadczenia, młodzi chłopcy potrafią z równą brutalnością wymierzać sprawiedliwość po swojemu. Sprawą trzeba się zająć.

– Dobrze, pogadam z chłopakami. No i z panią Janiną oczywiście. Za dwa, trzy dni powiem ci co się dzieje. Aha, daj mi też przepustkę na miesiąc do warsztatów, tam mogą być powiązania.

Po prawdzie wątpił, że akurat u kolejarzy znajdzie jakiekolwiek ślady, lecz okazji posiedzenia w warsztatach, wdychania znowu zapachu smaru i kutego metalu, popatrzenia z bliska na wagony i parowozy, tej przyjemności odmówić sobie nie potrafił. Jak dla typowego dziecka XIX wieku, kolej i przemysł były jego miłością. Dzięki kolei schwytał najważniejszego w swym życiu złoczyńcę. To pociąg pancerny przywiódł go z powrotem do kraju. A kto wie czy taki emeryt jak on, będzie mógł kiedyś jeszcze zanurzyć się w trzewiach hal mechanicznych?

Czwartek, 7 maja 1924r.

Przez kolejne dni Andrzej chodził po szkole, rozmawiał z uczniami, nauczycielami, woźnymi, pracownikami szkolnych warsztatów, zajrzał i do zakładów. Kolejarze chętnie z nim gadali, czuli prawdziwą pasję. Potrafił wejść w rolę niegroźnego starszego pana, wzbudzającego zaufanie. Ze starszymi wypalił papierosa, z młodszymi pogadał o domu i szkole, z robotnikami posiedział w warsztatach, z nauczycielami wypił herbatę, z woźnymi, po godzinach, kieliszek starki ze swojej piersióweczki. Nie spieszył się. Notatki robił po rozmowie, nie lubił gdy rozmówca widział, że coś pisze. To rozpraszało.

– Jak ci idzie? Widzę, że Michał wciągnął cię mocno w tę swoją sprawę. – Zapytała Anisa trzeciego dnia, gdy wrócił później niż zwykle. Tramwaje już nie kursowały i musiał tłuc się dorożką. – Przemęczasz się.

– Nie rób ze mnie starego dziada. – powiedział z uśmiechem głaszcząc czarne futro Morusa. Kot skorzystał z jego powrotu do domu, by wskoczyć na kolana i dopominać się pieszczot. – Daję radę. Podejrzewałem wpierw, że chłopaki grają w karty z miejscowymi i przegrywają. Ale to niespójne z ginącymi przedmiotami. Gracz nie pogardziłby srebrnym ryngrafem czy zegarkiem. Tu zaś giną tylko pieniądze i złoto.

Anisa postawiła przy nim talerz z jego ulubionymi tatarskimi pierożkami z baraniny. Wiedziała, że gdy pracuje, lubi przekąsić, wtedy nie chce odrywać się od myślenia na jakąś wspólną kolację. Wolał siedzieć w swoim miękkim fotelu, w łagodnym świetle lampy. Głaskał kota i czasem notował.

Piątek, 8 maja 1925r.

Nazajutrz na Ząbkowskiej Andrzej przeciskał się przez poranny tłum Żydów wychodzących z koszernych jatek, gospodyń dźwigających kosze zakupów z Bazaru Różyckiego, robotników idących na Kawęczyńską, podróżnych spieszących między dworcami, wozów wyładowanych towarem ciągnących z hukiem po bruku. W nos uderzały zapachy chały, smażonej cebuli, spoconych ciał, końskiego moczu.

Z ulgą skręcił w zieloną Tragową. Parasole szpalerów drzew chroniły przed majowym słońcem i tłumiły gwar ulicy. Jednak tłum przy Dworcu Wileńskim, był nie mniejszy niż przy bazarze, a gdy zobaczył „oczko”, pozostało mu wiszenie na stopniach. Tramwaj był nabity robotnikami fabrycznymi pachnącymi smarem i tytoniem lub mydłami z nowych zakładów Schichta6. Kilku kolejarzy w mundurach patrzyło z góry na robociarską brać. Oni byli prawdziwą elitą. Przy Konopackiej i Szwedzkiej rozluźniło się nieco, a gdy brukowana Białołęcka zastąpiła asfalt Odrowąża, w tramwaju było już praktycznie pusto.

Michał czekał nań niecierpliwie.

– I co odkryłeś ojcze? Co się dzieje?

– Co, to jest jasne, na razie tylko nie wiem kto i dlaczego.

– Co niby, jest jasne?

– No modus operandi7. Działa u was dwóch, lub trzech, kieszonkowców. Metody klasyczne, kradzież w tłumie, jeden odwraca uwagę, drugi kradnie. Albo, gdy chłopcy mają coś innego na głowie. Ktoś ma bardzo zręczne palce. Posłuchaj opowieści pani Janiny: „Uczniowie wchodzili na apel klasami, pod przewodnictwem nauczycieli. Wtem mały Janek z VIIIb się potknął i zrobił się tłok. Starsze klasy ze śmiechem pchały się naprzód, młodsi piszczeli. Podbiegłam by pomóc, długo to nie trwało. W czasie przemowy dyrektora coś mi nie pasowało. Wychodzę z sali, a tu bransoletki nie ma. Panie komisarzu, była w mojej rodzinie od stu lat, za wojen napoleońskich pradziadek przywiózł ją dla narzeczonej, z samej Hiszpanii.” Popłakała się. Oni, moim zdaniem, działają pod wpływem chwili. Occasio facit furem8

– Straszne, kieszonkowcy w szkole kolejarskiej. Pomyśl, kiedyś zostaną kolejarzami i będą okradać pasażerów. Nie możemy do tego dopuścić. Złap ich, ojcze.

– Powiedz, czy któremuś z twoich chłopaków możemy zaufać?

– Uczniowi? Edek Popławski i Julek Mazur są zastępowymi, starzy harcerze, ręczę za nich. Myślę też, że Antek Poświatowski jest poza podejrzeniami. Ziemiańska rodzina z tradycjami, rodzice regularnie przysyłają mu pieniądze, po co by mu to było? Dorabia już w warsztatach, bardzo zdolny, no i jemu pierwszemu skradziono złoto. O innych, podpytaj wychowawców.

– Gotów jesteś wydać parę złotych na złapanie sprawców?

– Ile? – Michał nie słynął ze szczodrości.

– Będę potrzebował pomocy z Bródna. Znam dwóch takich. Zapłacisz im teraz po pięć złotych, a po tygodniu, jak dostarczą wyniki, po piętnastaku. Zadanie na wieczory.

– Razem cztery dychy, niemało, ale może być. Ty tu znasz kogoś?

– Kiepski byłby ze mnie policjant, jakbym pomocników na Bródnie znaleźć nie potrafił. Znam takich cwaniaków. Mieli robotę na Szmulowiźnie, ale fabrykę zamknięto po podniesieniu podatków i są bezrobotni. Gotowy grosz im się przyda. Z normalną policją by nie współpracowali, ale dla mnie zrobią co trzeba. Teraz pogadam z tym Edkiem i Julkiem.

– Z Antkiem też?

– Póki co, wolę tylko harcerzy.

– Jak sobie chcesz, masz wolną rękę. Ci, co ich zatrudniasz, jakoś się nazywają?

– Wystarczy ci, jak będziesz wiedział, że to Stasiek i Benek.

– Benek, żydek?

– Żyd, sprytny chłopak – Andrzej nie lubił antysemickich odzywek Michała.

– Dobra, dobra, twoi ludzie.

Andrzej wydał instrukcje, porozmawiał z chłopakami. Znowu czekał. W robocie policyjnej, czekanie to często najtrudniejsza i najważniejsza rzecz.

Wtorek, 12 maja 1925r.

Edek i Julek przyszli z raportem we wtorek. Solidne, harcerskie typy.

– Panie komisarzu – zaczął Edek – działaliśmy zgodnie z poleceniem. Tu jest lista wszystkich, co wychodzili wieczorem z internatu. Spisane kiedy i co robili, póki nie przekazaliśmy ich pana chłopakom z Bródna.

Andrzej przyjrzał się liście: Antek Poświatowski i Franek Kowalski z ostatniej, Paweł Boruc z dziewiątej, Wojtek Łyńka z ósmej, ci regularnie, pozostali najwyżej raz, łącznie z dziesięć osób. Antka widziano całującego się z ładną kobietą, Franka czekającego pod bazarkiem Kobuszewskiego9 na gimnazjalistkę. Paweł zawsze wsiadał do tramwaju, czujnie oglądał się za siebie, więc dalej go nie śledzili.  Wojtka przekazali Staśkowi w uliczkach Bródna. Tak to wygląda. Popytał jeszcze o drobiazgi, kazał dalej obserwować.

Gdzież to mógł jeździć Paweł? Oglądał się? Czyżby sprawdzał, czy ktoś go nie śledzi? Znaczy się, Andrzej sam musi wziąć się do roboty.

Czwartek, 14 maja 1925r.

Dla starego policyjnego wygi śledzenie chłopaka nie było żadnym problemem. Kto by zwrócił uwagę na dziadka w spranej bluzie byłego pracownika gazowni, czyściutkiego emeryta, który stoi obok ciebie na przystanku? I nikogo nie zdziwiłoby, że wysiada przy Szwedzkiej, wszak w okolicy zakładów przemysłowych nie brakuje. Paweł szedł spokojnie, aż do budynku zakładów zbrojeniowych i tam rozpromienił się na widok postawnego mężczyzny wychodzącego po fajrancie z fabryki.

– Ah, jakie to szczęście, że dziś wuja spotkałem! – Radosny okrzyk Pawła przeznaczony był wyraźnie dla uszu pozostałych przechodniów.

– Pawełku! Co tam u was na kolei? – Zabrzmiał w odpowiedzi bas robotnika, sądząc z dostatniego ubioru i nowej cyklistówki, co najmniej majstra.

Dopiero uważny obserwator dostrzegłby lekką sztuczność w objęciach zaserwowanych przez „wuja” chłopaka. A ruch ręki, który umieścił niewielki pakiecik w robociarskiej kieszeni umknąłby uwagi nawet wytrawnego agenta. Lecz kto uważa na emeryta grzebiącego końcem laski w rynsztoku i wydobywającego stamtąd z okrzykiem tryumfu dziesięciogroszówkę?

Paweł i robotnik postali razem tylko chwilę. „Wuj” wyraźnie gdzieś się spieszył, a chłopak coś wspomniał o bibliotece i ruszył w kierunku Wileńskiej. Andrzej mógł sobie darować dalsze śledzenie.

„Wuj” chłopaka był mu dobrze znany. Stary pepesowiec. Ale jeszcze bardziej był mu znany tłusty trzydziestolatek o świńskich oczkach, który obserwował obu z fabrycznego tłumu. Czarnek, zwany „Pęcherzem”, szpicel już od przedwojnia, obrzydliwy gość. Paweł i “wuj” to oczywiście socjaliści, konspiratorzy z bożej łaski. Trzeba będzie dać znak Karolowi, że w fabryce mają ogon.

Czyli z tego wątku nici. Teraz cała nadzieja była w raporcie Staśka i Benka.

Poniedziałek, 19 maja 1924r

Z chłopakami z Bródna spotkał się wieczorem, przyjechali do niego na Ząbkowską, oddał im za tramwaj, poczęstował porządną kolacją.

Blondyn Stasiek wyglądał biednie w zniszczonej kurtce, fantazji dodawał sobie czerwoną apaszką i czapką w kratę, ale buty ledwo trzymały się podeszwy. Andrzej sprawdził rozmiar i przypomniał sobie o przedwojennych trzewikach Michała, będą w sam raz. Potężny Benek sprawiał bardziej zawadiackie wrażenie, grał w „Makabim”10, chciał zostać policjantem, niestety wpierw przyjmowali byłych żołnierzy. To Benek był szefem tej dwójki i przygotował raport.

– Dziękuję chłopaki, zrobiliście świetną robotę. Te tropy powinny mnie doprowadzić do rozwiązania. Muszę tylko im się przyjrzeć i posłuchać, co dokładnie planują.

– Dziękuję chłopaki, zrobiliście świetną robotę. Wasz trop powinien doprowadzić mnie do rozwiązania. Muszę tylko im się przyjrzeć, zajrzeć do ich meliny i posłuchać, co dokładnie planują.

– Może to my, panie komisarzu, podsłuchamy, tam trudno się dostać.

– Ale mówiliście, że na dach da się wejść od tyłu?

– Niełatwo, trzeba przyjść już koło trzeciej, gdy ludzie wracają z warsztatów i nikt nie zwróci uwagi. Potem długo czekać. Niewygoda.

– Dam radę i w komisariacie uwierzą łatwiej, jeśli będę naocznym świadkiem.

– Jak pan komisarzu chce, jeśli pomoc będzie potrzebna, to wystarczy sygnał.

– Dziękuję, jutro wtorek, pójdę rano do warsztatów, obejrzę okolicę, zobaczę tę waszą królową, a po południu, jak mówicie, będę na Siedzibnej.

Chłopaki zebrali się niechętnie. Wyraźnie obawiali się o Andrzeja, mimo iż ten tryskał energią i pewnością siebie.

Stasiek zapierał się, butów michałowych brać nie chciał. Wstyd widocznie mu było. Dopiero jak Anisa rugnęła go porządnie, zmieszał się i wdzięczny przypadł całować ją po rękach. Zaleskiemu, aż głupio się zrobiło, takie sprytne chłopaki i ledwo koniec z końcem wiążą. Nie to co on, pan emeryt w czteropokojowym mieszkaniu od frontu i służącą, siedząca gdzieś tam w służbówce przy kuchennych schodach. Cholerne szklane domy im urządziliśmy.

Brodno view

A. Kupniewski rysunek 1940, warsztaty kolejowe i słynna okrągła parowozownia. Puste przestrzenie to wynik bombardowań z 1939r.

Wtorek, 19 maja 1925r.

Rano Andrzej wysiadł z „oczka” i skręcił w brukowaną Palestyńską. W niewielkim, czerwonym, budynku portierni uważnie obejrzeli jego przepustkę, zaraz po wejściu poszedł w prawo. Obsypane świeżymi liśćmi drzewa skrywały drewniany budynek dyrekcji, ale Andrzej zdążał w kierunku ceglanych hal warsztatowych z wielkimi oknami. Tam uczniowie mieli zajęcia i dorabiali na obrabiarkach. Patrzył na dotaczanie mosiężnych części do kotła, naprawianie miedzianej instalacji wodnej w wagonach, popytał się majstrów. Nic. Dopiero ostatnim warsztacie, skąd widać było w całej krasie słynny, okrągły, kształt praskiej parowozowni, jeden z robotników opowiedział mu dziwną historię.

– A wiesz pan, myślelim nawet, że chłopaki kradną. Cuś w karmanach wynosili. Stary Mizgalski, co tu pilnuje, nawet im rewizję zrobił. I wiesz pan, ale się obśmialim. Opiłki, kieszenie opiłkami napełniali. Gadali, że jakieś eksperymenta chimiczne robio.

– Uuuu – przenikliwy gwizd parowozu, wytaczającego się w chmurze dymu i pary z parowozowni, przerwał im rozmowę. Czekali, aż czarne cielsko przetoczy się ze zgrzytem.

– Głupstwo, nawet zamietlim je dla ich na kolejny raz. – Kontynuował robotnik.

– Pamiętacie może, którzy to?

– Kto by tam ich spamiętał. Na pewno wysoki z konopiastą czupryną i mały rudy. Jeszcze dwóch, lebo trzech. Wiela tego.

Ciekawe. Skręcił wśród drzew i poszedł spokojnie do wyjścia przy Kiejstuta. Układało się.

Piosenka Lata dwudzieste

O pierwszej siedział w knajpie u Popielarskiej11 przy oknie i obserwował Białołęcką. Z sąsiedniej sali dobiegał stukot bilarda. Patefon grał głośno „Gdy zobaczysz ciotkę mą, to jej się kłaniaj, ”. Szlagier ośpiewywało ostatnio pół Warszawy, a nogi same przytupywały pod stołem w rytmie foxa.

https://staremelodie.pl/piosenka/1586/Gdy_zobaczysz_ciotke_ma

Zamówił duże piwo i galaretę. Piwko było świeże, delikatnie spienione, nie za zimne, ot w sam raz na wiosenny dzień. Nóżki doskonałe, mocno pieprzne i z solidnymi kawałkami mięsa, a nie nafaszerowane marchewką. Chałka pachniała jak z najlepszej żydowskiej piekarni. Rozkoszował się smakiem i czekał. Na wszelki wypadek położył przy talerzu pięćdziesiąt groszy, by móc wyjść w każdej chwili. Tak, znad kufelka, mógł i parę godzin śledzić co się dzieje na ulicy.

Lecz, jeśli chłopaki byli precyzyjni, zaraz powinna się pojawić. Rzeczywiście. Szejne szikse12, jak opisał Benek. W bródnowskim tłumie płynęła jak królowa, o pół głowy wyższa od przechodniów. Jakże inna od miejscowych, przysadzistych i cycatych blondynek. Smukła, czarne włosy obcięte krótko, zgodnie z modą z najlepszych salonów Warszawy. Malutki fioletowy toczek, harmonizował z takimże płaszczykiem, krótkim, odsłaniającym zgrabne łydki. Jak ona przejdzie błotnistą Oliwską? Poderwał się by przeciąć jej drogę. Delikatnie potrącił, po czym zaczął przepraszać wylewnie, może nazbyt, całować rączki. Dało mu to czas przyjrzeć się jej czarnym oczom, takim, że utopić się w nich można, delikatnym ustom, podbródkowi z dołeczkiem i ostro zarysowanym kościom policzkowym. Prawdziwa piękność, choć jej „dajta już pokój dziadu”, powiedziane chrapliwie, z praskim akcentem, nie świadczyło o wykształceniu. To była słynna Tyczka, bródzieńska zdobywczyni serc.

Jeśli miał jakąkolwiek wątpliwości czy podjął właściwy trop, to spotkanie rozwiało je zupełnie. Na nadgarstku królowej przedmieścia połyskiwała złotem hiszpańska bransoleta pani Janiny.

No tak, już wiedział „kto”, trzeba tylko zidentyfikować całą szajkę i upewnić się „dlaczego?”. Choć już chyba wiedział. Kawałki układanki wpadały na swoje miejsce.

Zgodnie z instrukcjami agentów poczekał do trzeciej. Ulice zagęściły się tłumem wychodzących z warsztatów. Nie było łatwo dostać się na dach piętrowego, niczym niewyróżniającego się, drewniaka przy Siedzibnej. Na szczęście jabłonie kwitły i zasłoniły Andrzeja, gdy mozolnie wspinał się od strony ogrodu. Ułożył się na dachu i wyjął swój stary, policyjny wynalazek. Gumową rurkę z lejkiem na końcu. Wpuszczenie jej przez okno wymagało nie lada akrobacji. Dzięki niej dźwięki z dołu będą biegły wprost do jego ucha.

Piętnaście po dziewiątej, w świetle płonącej regulaminowo lampki numerowej, zobaczył sylwetkę Tyczki. Nie do pomylenia. Obok niej wysoki Antek. Objęci. Chwilę całowali się namiętnie. Zaraz za nimi pojawiła się jeszcze jedna, niska postać w szkolnej kurcie. A potem dwóch zwalistych osobników w płaszczach. Zaskoczenie, bo jednak nie spodziewał się bródzieńskich kryminalistów.

Trzaski drzwi, charczenie, szuranie nóg.

– Macie? – rozległ się przepity głos o praskim brzmieniu.

– Jutro wieczorem szefie, musimy jeszcze rozdrobnić pył i przesypać w woreczki. – to Antek.

– Tylko nie skrewcie, bo… – nieznany mężczyzna zawiesił głos.

Spokojnie, szefie. Antka mundur przecież jak kolejarski, wzbudza zaufanie. Będzie doprowadzał do młodego. On robi za uciekiniera z sowietów, co rodzinne skarby wyprzedaje. Od takiego młodego chętnie wezmą, połaszczą się na zysk – głos Tyczki był niski, powabny – ja będę naganiać.

– Ty szefie i Rudy musicie być obstawą, by komuś nie przyszło do głowy oszukać, wziąć nas na rympał, to duże pieniądze. – Wtrącił Antek.

Andrzej posłuchał jeszcze trochę. Uśmiechnął się. Dokładnie jak dziś się domyślił. Złoty piasek. Stary warszawski numer. Prawie o nim zapomniał. Dobra, czas iść na policję.

Ruszył się, by zwinąć rurę i wtedy poczuł jak zsuwa się z dachu. Nie było czego się złapać. Rozłożył szeroko ręce i nogi by spowolnić ruch. Próbował chwycić rynnę, lecz była pełna mokrych kwiatów i liści, palce mu się ześlizgnęły. Cholera, nie da rady, wyląduje przed samym wejściem, będzie poruta, Antek pozna go i zwieje. Zawalił, cholera, zawalił.

To była ostatnia myśl, nim z łomotem wylądował na ziemi. Dwadzieścia lat temu, to nawet by nie poczuł i jak sprężyna odbił się na równe nogi. Ale lata już nie te. Zabolało ramię, znowu lewe, aż krzyknął. Drzwi otworzyły się z hukiem. Poczuł uderzenie w głowę. Stracił przytomność.

Ocknął się od kopnięcia w żebra. Wokół ciemność. Leżał w wilgotnym błocie. Mięśnie zesztywniały mu od chłodnej ziemi. Czuł jak sznur wbija mu się w nadgarstki, krępuje nogi. Był związany jak baleron. Głowa pulsowała bólem.

– Żyjesz dziadu? – Pochylona nad nim postać wionęła przetrawionym alkoholem. – To się ciesz, bo już niedługo. He, he.

Gdzie ja do cholery jestem? Wytrzeszczył z wysiłkiem oczy. Ceglany mur, zimne błoto, obok ciemne kupy ziemi. W słabym świetle lampki dostrzegł krzyże. Aha, Cmentarz Bródnowski, akurat miejsce na koniec życia.

– Słyszysz? – Znów owionął go smród podłej gorzały i cebuli – To Rudy kopie ci grób.

Przyjemniaczek, nie ma co. Głupio kończy się jego historia. Wyjść cało z rąk kaukaskich przemytników, wymknąć się spod noża żydowskim alfonsom, nie dać się angielskim szpiegom w dalekim Nepalu, przeżyć ostrzał artylerii tureckiej w czasie Wielkiej Wojny, wyrwać się z łap czechosłowaków i bolszewików, a dać się wykończyć nędznym urkom13 z Bródna.

Zgrzyt metalu o kamień. Pogwizdywanie. Za plecami bandyty pojawiła się postać z łopatą.

– No dobra, dziadu…

Świst, wrzask, mlask padających w błoto ciał.

– Piękna noc, panie komisarzu – zabrzmiał spokojny głos Staśka.

Zabłysła latarka. W jej świetle zobaczył jak Stasiek chowa za pazuchę paragraf – ołowianą kulę na sprężynie, straszliwą broń uliczników.

– Pan to prawdziwy meszunge14, komisarzu. Nocne spacery po Cmentarzu Bródnowskim – dodał prześmiewczo Benek, przecinając więzy i stawiając Andrzeja na nogi. – Jak tam głowa?

– Przeżyję – odparł ciężko, powstrzymując siłą woli zawroty i starając się nie czuć straszliwego pulsowania na potylicy. Powoli rozcierał stężałe mięśnie. – Uratowaliście mi życie, chłopaki.

– Oj panie komisarzu, mówiliśmy, że to sami zrobimy. Woleliśmy mieć na pana oko, ale mogliśmy włączyć się dopiero tutaj, gdy Rudy i Edek zostali sami. Nie chcieliśmy zepsuć akcji.

Odprowadzili go do samych drzwi XXV komisariatu. Uściskał ich serdecznie. Tacy w policji pracować powinni.

Młody posterunkowy, pełniący dyżur nocny, obrzucił podejrzliwym wzrokiem porwane i ubłocone ubranie Andrzeja.

– Czego pan sobie życzy?

– Muszę rozmawiać z komisarzem Rylskim. Połączcie mnie proszę, powiedzcie, że major Andrzej Zaleski ma pilną sprawę.

Połączono go natychmiast, na młodym glinie szarża zrobiła wrażenie.

– To ty Andrzeju? Już myślałem, żeś o starym druhu zapomniał. Wpadłeś do mnie na kieliszeczek starki? – W słuchawce huknął radosny głos Rylskiego.

– Dzisiaj niestety służbowo. Przyjedź, proszę, do komisariatu. To pilne.

Komisarz Rylski, gładząc gęste siwe włosy, wysłuchał uważnie opowiadania Andrzeja, od czasu do czasu, zadając celne pytania.

– Faktycznie nietypowa sprawa. Szajka, to starzy znajomi z Bródna. Ten szef, to oczywiście Czarny Julek, Tyczka, panna Izabella, to jego była flama. Rudy, to Rudy Kosa, już niejednego smykiem przeciągnął. Wasi chłopcy wdepnęli w paskudne towarzystwo. Musimy natychmiast działać, bo nie wiadomo, jak długo chłopaki przeżyją. Samego wkładu złota za sześć stówek, gotowy towar sprzedaliby za co najmniej trzy tysiące. Czarny Julek nie będzie się takimi pieniędzmi dzielił.

– Dobra, to do roboty.

– O nie Andrzeju, ty do domu i do łóżka, dorożka czeka. Od roboty jest Policja Państwowa.

Chciał dyskutować, ale po próbie gdy gwałtownie wstał, zakręciło mu się w głowie tak, że do dorożki musieli go sprowadzić. W domu Anisa na widok poturbowanego Andrzeja załamała ręce, ale nie pisnęła złego słowa. Opatrzyła mu bark, nadgarstki, kostki, przykładając maść pachnącą stepowymi ziołami. Napoiła go obrzydliwie gorzkim wywarem, rozpoznał smak kory wierzbowej i kwas cytryny. Obejrzała guza z tyłu głowy i machnęła lekceważąco ręką. Nawet nie pamiętał jak zasnął.

Środa, 20 maja 1925r.

Następnego dnia po południu Andrzej siedział w gabinecie Michała. Bark miał opatrzony, syn nie zauważył nawet obrażeń ojca.

– Powiedz, o co właściwie chodziło? – niecierpliwił się Michał.

– Numer jeszcze z czasów imperium. Sprzedają złoty piasek. W normalnych woreczkach z bankowymi pieczęciami. Tylko, że w woreczkach złoto jest tylko na wierzchu, a pod spodem opiłki miedziane.

Woreczki mają pewnie jeszcze z banku Rosji, kazionne15. Niejeden dał się na to nabrać. Okazja kupić złoty piasek, za pół ceny. Teraz ludzie też się boją o losy nowej złotówki i chętnie czegoś bezpiecznego poszukają. Sierota, uciekinier z sowietów, wyprzedaje majątek rodziców, pomaga mu dobry, polski kolejarz. Historia wyciskająca łzy i wabiąca amatorów łatwego zarobku. Dlatego kradli złoto i pieniądze, by mieć na tę górną warstwę. Gdybym wiedział, że chłopaki wynoszą z warsztatów opiłki, to wcześniej bym zrozumiał, co planują.

– Nie mogę uwierzyć, że to Antek. Taka ziemiańska, patriotyczna rodzina, pieniędzy sporo mu posyłali. Gotów byłem za niego zaręczyć – Michał nerwowo pocierał dłonie i wykręcał palce.

– Zakochał się, a taka miłość kosztuje. Izabella, zwana Tyczką, piękna kobieta. Owinęła chłopaka wokół palca. Najpierw wyciągnęła z niego wszystko, co mu rodzina posyłała i co dorobił w warsztatach. Wiesz, ile kosztuje taki płaszczyk? – ze dwie stówki. Jak już był goły, chciała go rzucić. Wtedy Antek zalazł Wojtka Łyńko, biedaka, co ma zręczne palce. Omamił sutym udziałem. „Podzielimy równo na trzy, dostaniesz tysiąc złotych”. Dla piętnastolatka to fortuna. Razem podszkolili się i kradli. Benek był świadkiem, jak Wojtek wyciągnął pugilares urzędnikowi kolejowemu.

– Ukradł, na ulicy? – Michał poczerwieniał i prawie krzyknął.

– Nie, oddał go, wsuwając w inną kieszeń, dowcipniś. Robota majstersztyk, chłopak ma w rękach talent. Plan był prosty. Pieniądze wydane na złoto, złoto starte na opiłki. Miedź na spód. Miłość jest ślepa i głupia, choć pomysłowość wyzwolić potrafi.

– Co się stanie z chłopakami?

– Znam komisarza Rylskiego, da im szansę. Twoje chłopaki są przerażeni, sypią równo, pomogli policji odzyskać skradzione złoto i pieniądze. Czeka ich więzienie, ale łagodny wyrok za współpracę. Może trafią z dala od prawdziwych urków.

– Szkoda Antka, zmarnował się przez dziewczynę.

– No wiesz Michał – Andrzej żachnął się – nikt go nie zmuszał, by okradał kolegów. Nauczka teraz, póki młody, da mu szansę na otrzeźwienie. Z bogatej rodziny jest, nie zginie. Przynajmniej pani Janina odzyska bransoletkę, widziałem ją na ręce u Izabelli. Widać twój Antek nie dołożył jej do puli, ale potraktował jako osobisty prezent dla kochanki. Wojtek, który ściągnął bransoletę, nawet o tym nie wiedział. Ale to Wojtek będzie musiał sobie poradzić z wyrokiem na koncie. Antek wciągnął go, a dla dzieciaka szkoła kolejowa to była życiowa szansa. Z takimi palcami byłby świetnym mechanikiem. Bez pomocy rodziny i państwa Wojtek znajdzie się na marginesie życia.

– Masz chyba rację ojcze. Wojtkowi państwo i rodzina nie pomogą. Oni nie, ale my możemy. Warto zainwestować parę setek. – Michał sięgnął po czarną słuchawkę telefonu. – Pani Janino, niech mnie pani połączy z mecenasem Śmiarowskim16.

Andrzej patrzył na syna, naprawdę zaskoczony.

 

Bródno i Praga 1925

Przypisy

1 – czerwono-zielona flaga eserów, rosyjskich socjalistów-rewolucjonistów

2 – ZLN – Związek Ludowo Narodowy, partia współrządząca Polską w latach 1923-26

3 – na potrzeby opowiadania rok otwarcia szkoły kolejowej na Bródnie przesunięto o dwa lata na 1923

4 – reforma walutowa Grabskiego w 1924, zastąpienie Marki Polskiej przez Złotego

5 – XVIII komisariat kolejowy

6 – fabryka mydła i kosmetyków Schichta przy Szwedzkiej

7 – łac. sposób działania

8 – łac. okazja czyni złodzieja

9 – Edward Kobuszewski, ojciec Jana Kobuszewskiego, był właścicielem bazarku na Bródnie

10 – Makabi, słynny warszawski przedwojenny, żydowski, klub sportowy

11 – restauracja u Popielarskiej istniała na Bródnie przy Białostockiej

12 – szejne szikse, jid. piękna dziewczyna (nie Żydówka)

13 – urkom, gwar. złodziejom

14 – meszunge, jid. wariat

15 – kazionne, ros. skarbowe, z oficjalnymi pieczęciami skarbowymi

16 – mecenas Śmiarowski – znany przedwojenny warszawski prawnik

Trop Maurycego

Zapadał wieczór, kiedy go poczułem. Chłodny powiew wiatru. Pierwszy od dwóch tygodni. Czyżby? Czyżby stary Morus miał rację? Opowiadał nam, że kiedy był mały, zawsze w maju przychodziła fala chłodów. Ja nie pamiętam tego, jak żyję już osiem lat, choć różne rzeczy w swoim życiu widziałem. Ochłodzenie? W maju? Byłaby przyjemna odmiana. Mógłbym napuszyć swoje futro i leżąc na parapecie balkonu obserwować padający deszcz.

Może byłby to znak, na jak im tam, odwrócenia zmian klimatycznych? I mógłbym częściej rozkoszować się widokiem deszczu? Lubię deszcz, choć taka wypowiedź musi brzmieć dziwnie w pyszczku kota.

A, przepraszam, nie przedstawiłem się. Oczywiście jestem kotem. Mam na imię Maurycy, mam osiem lat i mieszkam od zawsze, tu, na Bielanach. Nie mieszkam sam, Piotr i Alicja, którym pozwalam się sobą zajmować, mieszkają ze mną. Sprowadzili się jak byłem malutki, i zostali do dzisiaj.

Wcale im się nie dziwię, no, bo sami pomyślcie, jak tu cudnie. Leżę na balkonie, na drugim piętrzę, wśród doniczek z ziołami i między pnącym się powojem patrzę sobie na okolicę. Markiza ocienia balkon chroniąc nas przed majowym, gorącym słońcem, a jednocześnie, jak mówi Alicja „robi prąd”. Nie do końca to rozumiem, ale to chyba coś pożytecznego dla ludzi. Nam, kotom, oczywiście absolutnie zbędne.

Tym niemniej w cieniu jest miło. Patrzę sobie na ptaki na drzewach naprzeciwko, na tle zielonego parku. Szczególnie lubię te kolorowe ze śmiesznym czubkiem. Jak im tam? Sikorki. Nie, żebym za często miał okazję je złapać, za sprytne są. Wróble to, co innego, nie uważają. A jak łapię głupawe gołębie, to nawet ludzie się cieszą. O tych innych ptaszkach przemykających szybkimi zygzakami nad chodnikiem to nawet nie wspomnę. Jerzyki. Te są prawdziwie nieuchwytne, ale Morus mówi, że to dobrze, łapać ich nie wypada. Kiedyś, dawno, dawno temu jerzyki prawie wyginęły i od much i komarów można było oszaleć. Tak twierdzi Morus, który choć jest dziewiętnastoletnim staruszkiem, pamięć ma świetną i ciągle śmiga po drzewach. Chwilami mu zazdroszczę, sam się rozleniwiłem. Z drugiej strony, normalne. Szczury wygnane, myszy niewiele, to i kot się zastaje. Nic tak nie rozgrzewa mięśni jak porządna pogoń. Choć tej akurat, miałem okazję ostatnio zakosztować.

Chcecie? – opowiem wam. Tylko muszę wpierw wspomóc się tym, co słyszałem od Piotra, bo inaczej nie zrozumiecie. To nie będzie relacja z pierwszej łapy, ale słuchałem tej historii w ostatnim tygodniu tyle razy, że znam ją na pamięć. Więc posłuchajcie.

Wtorek, 10 maja 2038

Piotr wracał z pracy. Zegar na stacji metra Słodowiec właśnie wskazywał czwartą i Piotr cieszył się, że czeka go jeszcze wiele godzin majowego dnia. Najcieplejsze godziny spędził w pracy, w laboratorium, więc miło będzie posiedzieć na zewnątrz, w powoli zapadającym zmierzchu.

Uśmiechnął się wychodząc na zielony skwer pośrodku Kasprowicza. Cztery szpalery drzew tworzyły piękną perspektywę na sterczące na horyzoncie kominy muzeum na terenie dawnej Huty. Może, jak Alicja wróci we czwartek, wybiorą się tam na spacer?

Na ławce w cieniu drzew siedziała parka nastolatków. On opowiadał jej coś szeptem, ona uśmiechała się kręcąc przekornie głową i lekko drażniła palcami jego dłoń. Wejścia do metra od zawsze były ulubionymi miejscami spotkań randkowych, a mnóstwo zieleni dawało miły odpoczynek.

Gdy wrócił na Bielany, drzewka tlenowe były nie wyższe niż trzy metry, a teraz tworzyły cienisty wąwóz. Choć powolutku zaczęto zastępować część z nich drzewami owocowymi. Ma sens. Będzie więcej pożytku dla mieszkańców, darmowe owoce. A nim urosną, te wielkie tlenowce dadzą dosyć cienia. Na Bielanach i tak było sporo chłodniej niż w centrum, gdzie mimo wysiłków miasta, daleko było do odpowiedniego zazielenienia.

Piotr ruszył w kierunku Makuszyńskiego.

Prawie już zapomniał jak to było, kiedy miał naście lat. Przejścia dla pieszych, samochody, hałas. Teraz jedynie rowerzyści mknęli gdzieś, w sobie jedynie wiadomym kierunku. Pewnie do domu. Ci, co jak on, jeszcze jeżdżą do pracy. A może zupełnie gdzie indziej? O te dwie dziewczyny, wyraźnie wybrały się pogadać. Powinny bardziej uważać, dzieciaki biegają wszędzie, nie zważając na rowery.

Makuszyńskiego. Droga do domu. Bloki, pamiętające czasy budowniczych Huty Warszawa, urosły o dwa piętra, teraz już nawet tego nie zauważał. Zielone dachy, instalacje solarne. Na każdym rogu wiatraki, korzystające z ciągu wiatru w wiślanym korytarzu powietrznym. Te same ciche podwórka, parkingi rowerowe, place zabaw pełne dzieciaków, ławeczki z odpoczywającymi emerytami i ludźmi po pracy.

Z przyzwyczajenia zatrzymał się przed przejściem przez Żeromskiego. Oczywiście automatyczne autobusy elektryczne wyposażone były w czujniki, pozwalające na prawie natychmiastową reakcję na przechodniów, ale po zatrzymywać ruch, skoro wystarczy się rozejrzeć?

Aha, przypomniał sobie o warzywach i przystanął przy straganie.

– Dzień dobry pani Rogalska

– A dzień dobry panie Piotrze. Marcheweczki? Świeżutkie.

– Świeżutkie jak zawsze – zaśmiał się Piotr – trzy poproszę.

Oczywiście, warzywa rosnące na tarasach miejskich, może nie były takim rarytasem, jak te przywożone ze wsi, lecz po co wozić jedzenie dla fanaberii? Pani Rogalska odcięła nać i odłożyła do skrzyni dla zwierząt. Kozy to uwielbiają.

– Wpadnie pan dzisiaj do „Hydroforni”? Chłopaki zebrali orkiestrę: harmonia, klarnet, skrzypce i będą tańce.

– Zobaczę, chcę poczytać póki jasno, a potem nie wiem. Ostatnio wcześnie kładę się spać.

– Szkoda życia na spanie, panie Piotrze. Naprawdę może być niezła zabawa.

– Jeśli Alicja byłaby domu, to oczywiście, ale samemu to nie bardzo mi się chce.

– Nie namawiam. Alicja wyjechała?

– Tak, testuje nowe roboty siewne.

– Co pan powiesz? Za mądre to dla mnie. Na długo pojechała?

– Wraca we czwartek.

– O to dobrze, będziecie mieli cały weekend.

– Owszem. Da mi pani jeszcze cztery ziemniaki. – W sam raz na dziś i jutro, pomyślał.

– Trzy pięćdziesiąt będzie.

Potwierdził płatność i pożegnał się.

Wchodząc w podwórka, po drugie stronie Żeromskiego, niemal wpadł na wściekłego Nowaka.

– Żeby ich, kuźwa szlag trafił, złodziejów! – Przeklinał sąsiad.

– Coś pan taki zapieniony, panie Antoni?

– Wiesz pan, panie Piotrze, te cholery znowu podniosły abonament za parking. Dwadzieścia złotych za dzień, pod własnym domem płacę.

– Niech się pan cieszy, że nie próbuje pan tym wozem dojeżdżać, to jeszcze trzy dyszki, za sam wjazd do miasta i z osiem za parking, by pan zabulił.

– Nic pan nie mów, kuźwa, żyć się nie da.

– To pozbądź się pan grata.

– Łatwo powiedzieć. Wiesz pan ile to kosztuje? Prawie pięć kawałków. I czym wtedy na działkę pojadę? Pociągiem mam zaiwaniać?

Piotr zamilczał. Nie było sensu przypominać Nowakowi, że w ramach wielkiej akcji usuwania samochodów, trzy lata temu, mógł oddać go za darmo. Tylko wtedy sąsiad, wychowany w kulcie własnego auta, rozstać się z nim nie chciał. Miał szczęście, że jego dwunastoletni wóz miał autopilota. Samochody bez automatycznego kierowcy w okolice osiedli nie wjadą, za żadne pieniądze. Po prostu samochody stwarzały zagrożenie, mógłby taki potrącić dziecko, a to nie jest warte żadnych pieniędzy. Poza tym, zajmowały za dużo miejsca potrzebnego na zieleń, już o zanieczyszczeniach nie wspomniając.

Z drugiej strony rozumiał, że starszym ludziom niełatwo się przystosować. Jak Piotr był nastolatkiem, samochód był królem miasta. Ludzie ginęli na ulicach, bo „wtargnęli na przejścia dla pieszych”. Dziś w głowie nie mieści się hasło, „piesi spowalniają ruch”. Wtedy nagrzani szaleńcy pędzili po osiedlowych uliczkach. Dopiero wielki smog z 2027 wszystkich otrzeźwił. Warszawa, a w ślad za nią inne miasta, zamknęły się dla samochodów.

Poszło łatwo. Darmowy, szybki transport miejski, astronomiczne ceny parkingów i opłaty za wjazd, benzyna po 20zł. Prąd był niby tani, ale ten dla samochodów osobowych dodatkowo opodatkowano. W końcu, jeśli ktoś chce szkodzić społeczeństwu, niech za to płaci. Ileż rzeczy stało się prostszych? Ile pojawiło się drzew dających zbawienny cień i tlen! Choć i wtedy niektórzy mądrale sarkali, że drzewa wodę dla ludzi zużywać będą, bo inaczej pousychają. A przecież wystarczyło zużytą wodę z mieszkań przeznaczyć na nawadnianie. Niemcy robili to od piętnastu lat. U nas też się udało. Drzewa tlenowe i nowe rodzaje traw rosły szybko, temperatura na Bielanach obniżyła się o całe cztery stopnie, do komfortowych 26C. Inne życie.

Jeszcze, gdyby majowe deszcze wróciły. Zbliżali się w końcu legendarni „zimni ogrodnicy”, takie babcine opowieści, jak o śniegu w styczniu.

Na podwórku między blokami trwała zabawa. To też niektórym przeszkadzało, że hałas. Jednak jak inaczej mają się wychować zdrowe pokolenia? Przecież nie siedząc przed ekranem, każdy dzieciak zamknięty w swoim domu, jak oni, gdy byli mali.

– Hej Piotrek!

– Witaj Ozgur! Jak Sirma?

– Wszystko, w porządku, to zwyczajna dziecięca trzydniówka, już szaleje na górce.

Wskazał na niewielki pagórek, który wyrósł na miejscu dawnych garaży, kryjąc w sobie zimową salę zabaw dla maluchów. Faktycznie gromada dzieciaków ganiała się ile sił, a wśród nich smagła pięciolatka. Kilku poważnych sześciolatków budowało coś z piasku, tam, gdzie, jak się sprowadzali, była jeszcze osiedlowa ulica, teraz niepotrzebna.

Po drugiej stronie dawnej Nałkowskiej, też zniknęło pięć garaży i śmietnik. Niezłe były targi, by ludzie odsprzedali je miastu. Teraz na dole Ilia prowadzi klub mieszkańca, a na pierwszym piętrze trzy mieszkania. Ciasne, ale sześcioro ludzi ma pierwsze miejsce do życia.

– Pamiętasz o zebraniu jutro? – Upewnił się Ozgur.

Po prawdzie zapomniał. No tak, zebranie w sprawie nadbudowy domów. Jego niewielki dom pod 18 nadbudowano ponad cztery lata temu, ale sąsiedzi z Nałkowskiej się opierali. Dyskusja może być burzliwa. Choć przecież to ma sens. Doda się dwa lekkie piętra w każdym domu i na osiedlu może mieszkać o połowę więcej ludzi, dziesiątki nowych mieszkań. Nic im od tego nie ubędzie.

Oczywiście będzie też comiesięczne losowanie prawa do adopcji kota. Musi pójść.

Można by powiedzieć, dzień, jak co dzień, małe sprawy zwykłe problemy.

Ja patrzyłem z góry, jak Piotr idzie już do klatki, kiedy prawie potknął się o zapłakaną dziewięcioletnią Olenę.

– Olenko, co się stało?

Diana, matka Oleny, podeszła zza rogu i objęła córeczkę czule.

– Żebyś wiedział Piotrze, jakie nieszczęście.

– Co się stało?

– Zginął naszyjnik babci Wiery, ten ze złotymi lwami. Wiozła go z Witebska. Był w naszej rodzinie od zawsze. Praprababka Wiery dostała go w prezencie ślubnym od męża, carskiego bankiera. Ale dla Oleny jest przede wszystkim jedyną pamiątką po babci, tylko to nam zostawili na granicy. Babcia zmarła jeszcze po tamtej stronie, jak trzymano nas w obozie przejściowym. Olena ledwo ją pamiętała, został jej ten naszyjnik. Teraz zginął. – Łzy popłynęły i z oczu Diany. Stały tak zapłakane, jak kupka nieszczęścia.

– Jak to zginął?

– Musieli ukraść. Lufcik był otwarty, a on wisiał, jak zawsze, w pokoju Oleny. Dziś wróciła ze szkoły i ani śladu. Normalnie może myślałabym, że zaczepiliśmy, spadł pod szafę, lecz sam wiesz, na pewno ukradli.

Piotr zmarszczył się. Ludzkiej natury nic nie zmieni. Po tragicznych eksperymentach XX wieku i fali radykalizmu z lat 20-stych, stracono ochotę na zmianę i poprawę ludzkości. Ludzie pragną posiadać rzeczy, tak było od dziesiątków tysięcy lat i tego się nie zmieni. Pragną się wyróżniać, czuć lepszymi od innych. Może za sto, dwieście, lat życia w innych warunkach pojawią się inne potrzeby. Jednak nowe społeczeństwo było jeszcze bardzo świeże i bardzo kruche. Złodziejstwo i inne przestępstwa nie znikły i byłoby naiwnością sądzić, że stanie się inaczej. Ludzkie namiętności są takie same.

Tym niemniej kradzież była zawsze rzeczą przykrą, a mówiąc prawdę, to dotknęła ich ostatnio prawdziwa plaga kradzieży.

Gdy patrzył łzy Oleny trudno mu było się nie wkurzyć. Piotr czuł jak szczęki zaciskają mu się w bezsilnej złości. Dla dziewczynki naszyjnik znaczył dużo więcej niż złoto. Pamiętał jak pokazywała mu go z dumą, gdy przyszedł na herbatę i przepyszne ciasto drożdżowe, które piekła Diana. Wspominała babcię Wierę, jej ciepłe ręce pachnące mlekiem, jak ją przytulała i nosiła w gorączce. Dziewczynka ciężko odchorowała kwarantannę i śmierć babci. Minęło pięć lat, wydawało się, że trauma zniknie, a teraz taki cios.

Godzinę później siedziałem na kolanach Piotra, pozwoliłem drapać się za uszami i słuchałem jego wywodu.

– Wiesz Maurycku, to naprawdę przykra sprawa. Już siódma kradzież w ostatnich trzech miesiącach. Dziwne, zawsze biżuteria, żadnych śladów. Zawsze ginęła jedna rzecz, cenna, pamiątkowa. Indze, spod trzynastki, zginął naszyjnik z szafirami, w pięknym wzorze z lat dwudziestych ubiegłego wieku. Radomirowi sygnet z rubinem, po ojcu. Ewelinie zadziwiająca platynowa bransoleta, emaliowana w secesyjne wzory, wielka rzadkość. Lecz tym razem naprawdę złodziej przesadził. Jedyna pamiątka Oleny po babci. Maleńka rozpacza. Rozmawiałem z dzielnicowym Radżem i na monitoringu nic podejrzanego. On twierdzi, oczywiście, że powinno się przywrócić kamery z lat dwudziestych, dorny, cholera wie, co jeszcze. Ja osobiście już wolę ścierpieć stratę, niż żyć pod stałą obserwacją. Tak zresztą zadecydowaliśmy na zebraniu w zeszłym roku i kropka. Jak ktoś chce żyć sobie w panoptikum bezpieczeństwa, niech przeprowadzi się na Górny Mokotów!

Piotr zamilkł. Odczekałem chwilę by ochłonął, stopiłem jego oddech ze swoim, emanując spokojem, wyciszyłem go. Tak skutecznie, iż końcu musiałem się wygiąć, by przypomnieć mu, że mam jeszcze cały pasiasty grzbiet do wygłaskania. Zmitygował się, ruszył dłonią, odpowiednio ustawił palce, zaczął mnie czochrać i kontynuował.

– Gdyby tylko ktoś potrafił zobaczyć, co się dzieje, niezauważony. Lecz złodziej, czy złodzieje, są ostrożni. Bez śladu.

Pomyślałem o małej Olenie i zrobiło mi się naprawdę przykro. Dziewczynka była naszą, kotów, ulubienicą. Przemawiała do nas czule, głaskała, bawiła się z nami w łapanie żab w parku. Pamiętam, jak stanęła w obronie, kiedy Julia chciała przywiązać Łatce do ogona sznurek z grzechotką. Żebyście wtedy widzieli Olenę! Z ogniem w oczach i zaciśniętymi pięściami naprzeciwko o głowę wyższej Julii i było widać, że nie ustąpi. Julia rzuciła pod adresem Oleny kilka obelg, zapluwała się ze złości, ale odpuściła. Nie walczy się z rozwścieczoną łasicą.

Nie można tak zostawić sprawy tej kradzieży. Postanowiłem.

Noc, wtorek-środa, 10 maja 2038

Czekałem, aż Piotr zaśnie. Marudził długo, gadał przed ekranem z Alicją. W końcu położył się. Zachrapał. Skoczyłem z balkonu lekkim ruchem, cztery łapy odpowiednio to amortyzują. Co byłby ze mnie za kot, jeślibym z drugiego piętra na trawę nie zeskoczył?

Ruszyłem do przyjaciół. Po drodze skontrolowałem śmietnik, bo przy kompoście lubiły pojawiać się myszy, lecz dziś pustki. Byłem ciekaw, gdzie dziś się spotkamy. Zacznijmy od parku. Parki ciągnęły się od Olszyny, zielonym pasem przechodziły przez Duracza do Parku Herberta i dalej Skweru Jarnuszkiewicza. Tam właśnie zmierzałem. Dzikie kępy krzaków były idealnym miejscem spotkań kotów z okolicy.

Mieszkaliśmy oczywiście w domach u ludzi. Jednak, przecież nikt zdrowy na umyśle, nie będzie zamykał kota w domu. Zresztą prawo nakładało na osoby adoptujące kota obowiązek umożliwienia mu wychodzenia na zewnątrz. Ktoś to dobrze wymyślił. Morus opowiadał, że za jego młodości kot siedział za siatką, zamknięty w domu, „dla swojego bezpieczeństwa”. Co za bezmyślność, jacy niby wrogowie mogli zagrozić kotu? Po tym jak zwierzętom oddano lasy, kontrolowane elektronicznie lisy wróciły do swoich nor, i teraz to my jesteśmy najgroźniejszymi miejskimi drapieżnikami. Dlatego ściśle kontrolują naszą liczbę.

Mały Kot jak zwykle był pierwszy, starannie lizał  futerko na bokach, elegancik. Potem pojawiła się Łatka, Elza i jeszcze Rysio. Popatrzyłem się na przyjaciół i nie owijając w bawełnę zacząłem.

– Witajcie, wydarzyło się coś, co wymaga naszej, kotów, interwencji.

– Inwazja myszy? – szybko wtrącił Rysio i oblizał się ze smakiem.

– Ty wyłącznie o jedzeniu.

– Nie o jedzeniu, lecz o polowaniu, jesteśmy w końcu drapieżnikami.

– Polowanie, ale inne.

Opowiedziałem im całą historię o Olenie i tajemniczych kradzieżach.

Ruda Elza ziewnęła znudzona.

– I po co nam to opowiadasz? Cóż nas obchodzą ludzkie problemy?

– Maurycy ma rację, nie możemy tak tego zostawić – postawiła się Łatka. Dla niej Olena była bohaterką i trzeba było jej pomóc.

– Łatwo powiedzieć, tylko niby co, jako koty, możemy zrobić?

Wtedy opowiedziałem im swój plan. Wyjaśniłem im, kim jest detektyw i jak prowadzi śledztwo. Wszystkiego nauczyłem się z książek. Piotr i Alicja często brali książki z dużej szafy wymiany na podwórku i czytali sobie na głos wieczorem. Lubiłem tego słuchać, nawet usypiając, wiele zapamiętałem. Głupi wszak nie jestem.

– Aleś ty Maurycku mądry – miauknął Mały Kot – czy mogę zostać twoim detektywem-pomocnikiem?

– Oczywiście Mleczaku – tam mówiliśmy czasem na Małego Kota, bo poza małą plamką przy uchu, jego futro było całkiem białe, niczym mleko. – Potrzebna mi będzie pomoc wszystkich was. Poprosimy też Morusa.

Na szczęście bardzo się nie opierali. Wyraźnie nudziło im się wszystkim i pomysł śledztwa, polowania na złodzieja, wydał im się właściwą rozrywką.

Morus leżał na murku przy Staffa, wyciągnięty wygodnie na całą swoją czarną długość. Drzemał, lecz na nasze zbliżanie się otworzył czujnie oczy i koniuszek ogona zaczął mu się poruszać jak wahadło.

– Witaj Maurycku, widzę żeś mi towarzystwo przyprowadził.

– Witaj Morusie, przychodzimy po radę.

– Dawajcie, zamieniam się w słuch.

Przyznać trzeba, że Morus wysłuchał uważnie całej mojej opowieści, zadał kilka pytań po czym stwierdził autorytatywnie.

– Muszę zgodzić się z Elzą, że ludzkie sprawy nie są problem kotów. – Elza niemal podskoczyła z radości. Morus machnął łapą i ciągnął – jednak w tej sytuacji powinniście działać. Nie ze względu na Olenę. My, koty, nie jesteśmy ludziom niczego winne. To oni mogą być nam wdzięczni, że pozwalamy im się nami opiekować. Jednak, mam wrażenie, że wy, przyjaciele, obrośliście sadłem i rozleniwiliście się. Ruch, myślenie, akcja, dobrze wam zrobią. Bieżcie się do roboty, rozwiążcie zagadkę. Maurycy, dowodzisz. Pomogą ci jeszcze Bazyl i Plamka.

Ucieszyłem się, wsparcie Morusa dużo znaczyło na naszym podwórku, a Plamka, była nie tylko niesłychanie zgrabną, czarną kotką z białą krawatką, lecz i bardzo sprytną łowczynią. Jej umiejętności przydadzą nam się z pewnością.

Rozdzieliłem zadania. Każdy z nas dostał kwadrat do patrolowania przez całą noc. Rano mieli meldować. Mała drzemka w czasie, kiedy ludzie idą do pracy a dzieciaki do szkoły. Złodziej nigdy nie zaatakował w tych godzinach. Potem znowu zmianami na patrol. Umówiliśmy się na punkty obserwacyjne. W końcu porządny kot potrzebuje jednak tych piętnastu godzin snu. Śledztwo ruszyło.

Środa, 11 maja 2038

W nocy nic dziwnego nie zaobserwowaliśmy. Mały Kot w swojej gorliwości obiegł osiedle trzy razy. Plamka uważała, że nic się nie dzieje i ziewała ostentacyjnie. Ja, muszę przyznać, też wracałem z pustymi łapami. Nikogo niespodziewanego.

Wdrapałem się po pędach dzikiego wina ochładzających ścianę i padłem na fotelu na balkonie jak kamień. Nawet nie obudziłem się, kiedy rano Piotr mielił i parzył kawę, ani nawet wtedy, gdy wrzucił mi do miski kawałki królika.

Ocknąłem się dopiero późnym południem, w brzuchu burczało mi z głodu. Królika, za którym nie przepadam, pożarłem nawet nie czując smaku. Choć i tak wolę go od karpia czy wieprzowiny. Miasto produkuje mnóstwo zielonych odpadów, którymi ludzie karmią świnie, kozy, króliki, a przede wszystkim karpie. Ryby rosną szybko, same się wyżywią, wody tylko i tlenu pilnować trzeba. Teraz to główne mięso jedzone w mieście. Nasze kotki z podwórka uwielbiają karpie, ja jakoś nie przepadam. Uważam, że ryba to nie dla kota. Czy ja foka jestem?

Wyszedłem do swoich współpracowników. Na szczęście w międzyczasie nic złego się nie wydarzyło . Lecz do pracy nie mogliśmy się jeszcze zabrać .

Zebranie mieszkańców zaczęło się wszak punktualnie o szóstej. Część przyszła osobiście na podwórko między Nałkowskiej 7 i 9, większość dołączyła wirtualnie. Ludzie niecierpliwili się, jak zwykle w takiej sytuacji. Nagle wszystkim się spieszy. Anna spokojnie i rzeczowo przedstawiła projekt nadbudowy sześciu domów przy Nałkowskiej, wizualizacje. W sumie niewiele się zmieni, a powstanie dwieście nowych mieszkań.

– Słońce nam zabieracie! – krzyknął ktoś z tyłu.

Takiej głupoty ludzie już dawno nie słyszeli, żeby ktoś się na cień skarżył. Może dwadzieścia lat temu. Teraz właśnie cień drzew, czy zielonych ścian budynków, był upragnionym miejscem zabawy i odpoczynku. A nadbudowa to i nowe zielone dachy, gromadzące cenną wodę i izolujące od upału.

Igor, w koszulce kibica bielańskiego Hutnika, jeden z tych, z którymi pod stadionem lepiej nie zadzierać, słysząc o słońcu głośno zaklął i splunął ze złością. On nie tak dawno musiał porzucić wieś poddoniecką, gdzie susza i odpady nawiane z hałd poprzemysłowych zabrały ostatnie kawałki pola.

– Co się stanie z naszym klonem? – zapytał starszy mieszkaniec spod siódemki.

Klon faktycznie wypuścił gruby konar nad dach a właśnie w tym miejscu miało powstać narożne mieszkanie.

– Damy w tym miejscu taras dla dwóch mieszkań. Resztę konara wyprowadzimy w bok. Przecież nie uszkodzimy drzewa. – Wyjaśnił architekt z dzielnicy.

Oczywiście. Drzewo, szczególnie takie prawie osiemdziesięcioletnie, był skarbem, ktorego narazić nikt by się nie ośmielił. Wykonawca by się nie wypłacił.

Padło jeszcze kilka konkretnych pytań. O wodę, ogrzewanie, finanse. Anna była świetnie przygotowana.

– Dlaczego my nie będziemy mieli windy? To jawna niesprawiedliwość – zaprotestował Michalak.

Faktycznie, do nowych pięter prowadziła zewnętrzna klatka schodowa i winda idąca po ślepej ścianie. Otoczona miejskim ogrodem ściennym.

– Panie Darku, doskonale pan wie, że miasto zaproponowało wam zamiast tej jednej, współfiansowanie trzech wind do obecnych klatek, byście i wy mieli wygodnie. Wyszło od was po dwieście złotych z metra. Płatność rozłożona na trzy lata. Każdy dom głosował oddzielnie. Wszędzie pomysł przepadł.

Anna przemilczała, że Darek Michalak, mieszkający sam w siedemdziesięciodwumetrowym mieszkaniu, najgłośniej gardłował przeciw.

– Zresztą dla niepełnosprawnych zrobimy podjazdy na wysoki parter.

– Wiele mi to da, jak na pierwszym mieszkam – odszczeknął Michalak.

– To niech pan się zamieni z miastem, może pan dostać za swoje mieszkanie dwa pokoje z windą i jeszcze miasto panu dopłaci.

– Wasze miejskie klitki to w zadek możecie sobie wsadzić.

Nowe mieszkania faktycznie były nieduże, dwa pokoje 38 metrów. Podobne budowano w latach 60-tych ubiegłego wieku. Sporo ich zostało tutaj w modernistycznych wieżowcach. Jednak obecnie ludzie lubili je, bo były świetnie ustawne i nie płaciło się na bezdurno za metry kwadratowe. Zresztą komunalne pralnie, odradzające po prawie stu latach, oszczędzały sporo miejsca w domu, a i wydatków na niegdyś często psujący się sprzęt.

– Czemu bierzemy sobie na głowę taki problem? Czy teraz jest źle? – zapytała Oksana

– Oksano, sama masz gdzie mieszkać dzięki miastu, dzięki temu, że na miejscu parkingów przy Perzyńskiego powstały dwa bloki. Nam pod oknami. Teraz odmawiasz tej możliwości innym? Zresztą, jaki problem? Miasto bierze odpowiedzialność. – Zdenerwował się Piotr.

Oksana obróciła się zawstydzona, w sumie nic złego nie miała na myśli. Po prostu nie lubiła jakichkolwiek zmian. Budziły w niej lęk i wspomnienia horroru emigracji.

– Znowu będzie hałas, budowa, latami żyć się nie da – wypaliła Karwowska.

Tę wypowiedź powitać mogła wyłącznie salwa śmiechu.

Nadbudowa dwóch pięter na szkielecie drukowanym z recyklowanego plastiku i piasku na miejscu przy pomocy urządzeń 3D zajmowała około dwóch tygodni. Dobra, dodajmy trzy tygodnie na przygotowanie terenu, zdjęcie dachu i oczyszczenie ścian. Kolejne dwa tygodnie demontażu, wykończenia i gotowe. Technologia dopracowana do perfekcji. Tania, szybka i ekologiczna. O ciągnących się latami budowach, już właściwie zapomniano.

Karol pokazał zdjęcia spękanej ziemi, wypalonych traw.

– Naprawdę ludzie mają żyć w takich warunkach? Czy może normalnie, jak my?

– Co mnie obchodzi, jak jacyś Pakistańczycy żyją? Nikt im nie każe do nas przyjeżdżać. Wzięliby się do roboty, nawodnili i mieliby jak u nas! – wrzasnął Jarek. Ten był znany ze swoich prawicowych poglądów.

– To nie Pakistan, Jarku, tylko Masłów pod Kielcami. Może chcesz zobaczyć jak wygląda potok na Podlasiu, pod Dobrem? – Karol wyciągnął kolejne zdjęcie wsi pokrytej kurzem i wyschniętego koryta rzeki.

Dyskusja ucichła. Argumentów nagle zabrakło. Może i to był chwyt erystyczny, bo nikt w końcu nie wiedział, czy zamieszkają tu ludzie z Warszawy, Kieleckiego, Podlasia, Mali, Boliwii czy Kazachstanu, ale wszak w uzasadnionej sprawie. Pewnie wszyscy po trochu, bo miasto bardzo dbało, by nie tworzyć enklaw etnicznych i finansowych.

Głosowanie było jednoznaczne, wynik wyświetlił się na tablicy – czterysta sześćdziesiąt siedem głosów za nadbudową, trzydzieści dwa przeciw. Wynik przyjęto. Tylko Karwowska piekliła się:

– Za moich czasów nie do pomyślenia! Żeby, wbrew mojej woli, ktoś mi się nad głową budował! Cholerne przyjezdne…

– Do Otwocka się pani przeprowadzi, to decydować pani będzie – złośliwie rzucił Robert.

Karwowska pamiętała czasy, gdy tylko właściciele mieszkań decydowali, co można zrobić w ich bloku. Debilny system. Często kilku niechętnych zmianom wystarczało, aby zablokować każdy pomysł, szczególnie, że na zebrania przychodziła góra połowa uprawnionych. A teraz? Od lat głosuje każdy mieszkaniec powyżej 16 lat, elektronicznie. Mieszkasz, płacisz podatki, dlaczego masz być pozbawiony prawa głosu? Dano też głos młodszym, by nigdy już nie doszło do sytuacji, kiedy opętane rządzą władzy dziady gotowe są doprowadzić kraj do katastrofy klimatycznej. Żeby nikt nie sprzedał przyszłości, praktykując „po nas choćby potop”.

Zdarzają się oczywiście głosowania głupie, populistyczne. Można się wtedy odwołać do zgromadzenia Słodowca, dzielnicy Bielany, a nawet miasta lub sądu. O większości spraw decydują wszak lokalne wspólnoty. Gdzie ma być przystanek, czy bardziej potrzebny jest sklep monopolowy czy kawiarnia? Kto ma o tym wiedzieć? Urzędnik z ratusza, który na Słodowcu nigdy nie był?

Były dzielnice, w których bogaci właściciele mieszkań oparli się zmianom. Tam mieszkali bankierzy, biznesmeni, sprytni prawnicy i sąd w 2028 przychylił się do ich wniosku o ograniczenie prawa głosu tylko do właścicieli. Dopiero w zeszłym roku wyrok uchylono. Początkowo w tych rejonach śmiano się z „biednych dzielnic”. U nich zostały parkingi dla samochodów, płoty grodzące podwórka, zakazy wszystkiego. Dopiero jak temperatura zaczęła rosnąć i ludzie zobaczyli jak się żyje w innych dzielnicach, coś drgnęło. Jeszcze dziś wysiadając na Wierzbnie uderza cię w twarz fala gorąca. Ze 31C stopni. Asfalt, mury, brak zieleni, szklane ściany apartamentowców odbijają światło. Chodzą klimatyzatory. Bulisz za klimę, obowiązkowo wyposażoną w specjalny czujnik prądowy, jak za zboże i dobrze. Chcesz zanieczyszczać? – Płać. Masz luksus rodem z lat 20-stych.

Część sąsiadów rozeszła się do domów, zostali głównie ci, chcący adoptować kota. Los szczęścia padł na rodzinę Myszorów. Dzieciaki odtańczyły taniec radości. Inni spuścili nosy na kwintę. Poczekają. Podobno za miesiąc mają losować aż pięć kociąt. Zresztą zaraz humory się poprawiły. Rozstawiono sąsiedzki stół. Każdy postawił małą przekąskę do podziału, dużo suszonych owoców, na koniec zjedzą otrębowe talerze. Piotr przygotował kuleczki z gotowanego ziemniaka z podsmażoną cebulą, czosnkiem, świeżymi ziołami i kiszoną młodą botwinką. Botwinkę wyhodował pracowicie w długiej skrzyni na balkonie i był z niej niezwykle dumny.

Ja nie czekałem, aż zaczną jeść, wszak nic tam dla kota nie mają. Jak można żywić się prawie wyłącznie roślinami? Fuj.

Zresztą miałem śledztwo na karku. Czas było wyruszyć na patrol, szukać złodzieja.

Noc, środa-czwartek 11 maja 2038

Mały Kot przybiegł do mnie niezwykle podekscytowany, gdzieś koło dziewiątej. Aż podskakiwał z niecierpliwości i ogonem bił o boki.

– Widziałem ją, widziałem.

– Kogo znowu widziałeś Mleczaku?

Udało mi się go trochę uspokoić i w miarę składnie opowiedział. Zobaczył nieznaną mu kotkę syjamską idącą po gzymsie Nałkowskiej 5, potem przebiegła Staffa i zniknęła w jednym z szeregowców, oddzielających nas od Parku Herberta.

– Rozumiem – powiedziałem, ruszając wąsami. Ale cóż w tym osobliwego? Kotka syjamska, to normalne.

– Żebyś ty widział Maurycku, jak ona zaglądała do mieszkań. Na pewno ma nieczyste zamiary. Zresztą sprawdź sam.

– Mam taki plan.

Po pierwsze, patrolowanie na pusto już mi się znudziło, a po drugie, kotka syjamska, to może być interesująca znajomość.

Poszliśmy, kazałem Małemu Kotu trzymać się z daleka, sam zaś obserwowałem. Cierpliwie. Bardzo cierpliwie.

Nieznajoma kotka pokazała się dopiero nad ranem, gdy już jaśniało. Faktycznie piękna syjamka, tułów śmietankowo-beżowy, a łapki, ogon, uszy i pyszczek, jakby je ktoś w mocnej kawie umoczył. Ruszała się z niezwykłą gracją, jak jakiś duch koci. Z daleka patrzyłem jak wspina się na balkony pod siódemką, zagląda w okna. Naprawdę wyglądała jakby była na zwiadach.

Ruszyłem naprzód. Postanowiłem pokazać się jej, zapoznać, dowiedzieć czegoś więcej. I tu przeżyłem prawdziwy szok. Kotka zignorowała mnie. Rzuciła mi jedno spojrzenie swoich niebieskich, leciutko fioletowych oczu i przeszła obojętnie. Na zwykłe kocie „dzień dobry” nie odpowiedziała, a kiedy próbowałem zastąpić jej drogę przeskoczyła przeze mnie i szybko pognała do szeregowców. Siedziałem zdumiony, a Mały Kot patrzył się na mnie z niedowierzaniem.

Byłem, mówiąc szczerze, trochę zagubiony bezczelnością kotki. To wbrew jakiejkolwiek kociej etykiecie, ale, ponieważ czekało mnie zebranie zespołu, wziąłem się w łapy.

Tym razem spotkaliśmy się w miejskich ogrodach warzywnych, które stworzono na dachach szeregowców. Ponoć właściciele woleli to, niż nadbudowę mieszkań. Dobra decyzja, pojawiły się nornice, myszy, przylatywały ptaki, wydziobując ziarna. Mieliśmy prawdziwe świeże mięso. Dla mnie rozkoszą było złowienie badylarki, maleństwa na jeden kęs. Słodziutkie. Ale wróćmy do śledztwa.

Wpierw wysłuchałem sprawozdania zespołu. Nic. Żadnego śladu. Wtedy ja opowiedziałem o syjamce. Plamka i Elza od razu się podekscytowały. Moim zdaniem, przemawiała przez nie zwykła kobieca zazdrość o ładniejszą kotkę.

– Niezwykle podejrzane – stwierdziła Elza. – Na pewno ona kradnie sama, lub naprowadza swojego opiekuna.

– Właśnie, słyszałam, że koty syjamskie można wytresować do wielu rzeczy – dodała Plamka.

Trudno było nie przyznać jej racji. O kotach syjamskich krążyły opowieści od wielu kocich pokoleń. Powszechnie uważano je za wyniosłe i podstępne. A już historia o tresurze, jeżyła każdemu kotu włos na grzbiecie. Dać się opętać i podporządkować ludziom. To zaprzeczałoby istocie naszego gatunku i zamieniałoby nas w jakieś posłuszne psy. Jednak moim obowiązkiem, jako głównego śledczego, było zadbanie o ład i porządek postępowania.

– Nie zaprzeczam, drogie dziewczęta. Syjamka jest podejrzana. W związku z tym mam plan.

– Jaki? Jaki, Maurycku? – Ekscytował się Mały Kot.

– Po kolei. Ustalimy dyżury na obserwację syjamki, lecz nie możemy porzucić patrolowania okolicy.

– I pewnie to ty będziesz się na nią gapił? Niedoczekanie. Wy tylko będziecie się ślinić i śnić o pięknej kotce. Obserwacją syjamki zajmiemy się my. – Przejście Łatki na stronę dziewczyn załatwiało sprawę.

– Jak sobie chcecie. Ustalimy cztery warty. Elza, Łatka, Plamka i Mały Kot. Z tego, co pamiętam, koty syjamskie słabo widzą w nocy, więc wtedy ryzyko jest najmniejsze. Dlatego wartę od jedenastej do czwartej obejmie Mały Kot. Potem Łatka, skoro taka wyrywna, do dziesiątej. Plamko, dostaniesz najtrudniejszą – tę południową. Musisz pilnować się, żeby nie zasnąć, łatwo gdy słońce przypieka. Ja wpadnę koło trzeciej. Elza zmieni mnie o wpół do piątej, a potem ja znowu przyjdę o wpół do dziesiątej. Bazyl i Rysio w nocy przeczesują teren koło naszych bloków. Ja zajmę się rejonem po drugiej stronie Perzyńskiego. Wszyscy zaś musimy być ekstra czujni koło drugiej po południu. O ile dobrze pamiętam słowa Piotra, właśnie koło drugiej popełniono większość kradzieży, szczyt upału, wszyscy podsypiają, lub zajęci pracą, a złodziej może grasować. Odpowiada towarzystwu?

Pomruki wyraziły zgodę. Zadania były rozdzielone. Teraz tylko czekać na schwytanie winowajcy, czy winowajczyni.

Sobota, 14 maja 2038

Łatwo powiedzieć, czekać. Niestety, my koty, nie jesteśmy nieskończenie cierpliwe. Po trzech dniach bezowocnego czuwania, moim współpracownikom zaczęło się nudzić. Z natury kot jest indywidualistą, nie urządza zbiorowych polowań, nie współpracuje. Czułem, że śledztwo mi się rozłazi. Dobrze, że dziś przed południem skontrolowałem posterunek, bo Plamka spała w najlepsze, a gdy próbowałem ją zreprymendować, zadarła ogon i odeszła obrażona. Wróciła po godzinie i zmieniła mnie bez mruknięcia, czy zwyczajowego poiskania za uszami. Choć tyle. Bazyli też opowiadał o swoim obchodzie, tak mętnie, że chyba nie wyszedł na patrol. Wiedziałem, że coś muszę zrobić.

Wieczorem poszedłem do Morusa.

– No opowiadaj, jak idzie łapanie syjamki.

Sęk w tym, że w ogólne nie szło. Syjamka wychodziła na swoje spacery, właziła na balkony, zaglądała ludziom do okien, zachowywała się podejrzanie, lecz nic nie ukradła. I całkowicie nas ignorowała. Myślałem, że może zainteresuję się Rysiem, bo to potężne kocisko, zmieszane z bengalskim, więc ma piękne, brązowe łaty. Dorodny kot. Jednak nic. Próby zaznajomienia się, podjęte przez dziewczyny, też spełzły na niczym. Syjamka przechodziła obok nich, nie widząc kocich znaków i trzymając swój ogon zadarty niczym sztandar na wietrze.

Morus pokiwał głową.

– Faktycznie masz twardy orzech do zgryzienia. Chyba nie zdawałeś sobie sprawy, ile takie śledztwo może potrwać. Tylko w książkach detektyw rozwiązuje problem w jeden wieczór, rozmyślając w fotelu, lub grając na skrzypcach. Ja rozmawiałem kiedyś z kotem inspektora Janusza. W rzeczywistości praca śledczego jest żmudna, nudna i często do niczego nie prowadzi.

– Kiedy ja czuję, że jesteśmy na właściwym tropie. Nie możemy odpuścić. Zajrzałem tam, przez okno, gdzie ona mieszka. Istne muzeum. Kto inny chciałby kraść zabytkową biżuterię?

– Znaleźliby się chętni. Mniejsza z tym. Ufam twojej intuicji. Przyjdę dziś o jedenastej na spotkanie zespołu, spróbuję wykrzesać z nich trochę entuzjazmu.

– Dziękuję ci Morusie.

To, że Morus zdecydował się ruszyć i osobiście wziąć udział w naszym śledztwie, zmotywować koty, dodało mi nadziei.

Poniedziałek, 16 maja 2038

Bardzo emocjonalna przemowa, którą wygłosił Morus, zmobilizowała moich przyjaciół. W weekend, zgodnie z oczekiwaniami, nic się nie działo. Ludzie coś tam omawiali, widziałem jak Piotr i Alicja długo konwersowali, nie tylko z dzielnicowym Radżem, ale i z inspektorem Januszem. Nie spodziewałem się, żeby działania ludzi, przyniosły jakikolwiek skutek.

Zaś w poniedziałek, my byliśmy gotowi. Na posterunkach. Ja od rana nie mogłem usiedzieć na miejscu. Jak tylko dzieci poszły do szkoły, korzystając z chwili nieuwagi Alicji, wyskoczyłem z balkonu i pobiegłem pod siódemkę. Omal nie wpadłem na Łatkę.

– Ciii, nie rób hałasu. Ona tu jest.

Faktycznie syjamka szła po gzymsie dachu. Zgrabnie przeskoczyła na balkon na trzecim piętrze, potem przebiegła po cieniutkim boniowanu wokół okna i jak pająk zeskoczyła na drugie piętro. Kolejne odbicie i była na parapecie.

Wypatrywaliśmy co zrobi. Obok nas, bezszelestnie, pojawił się Mały Kot. Pyszczkiem wskazałem mu okno, gdzie siedziała obca kotka.

Okno było rozwarte u góry. Nie miała szans, by tam wejść, to pewna śmierć. Niejeden kot powiesił się w takiej szczelinie. Lecz kotka wyciągnęła się na całą długość i podskoczyła, lądując tylnymi łapami na wysokości klamki. Potem przekręciła łepek na bok i zaczęła przeciskać się u samej góry, gdzie miejsca było najwięcej. Patrzyliśmy wstrzymując oddech. Prawdziwa akrobatka. Przenosiła swoje ciało, centymetr po centymetrze, na tamtą stronę. W pewnej chwili zatrzymała się, drgnęła i usłyszałem przerażony syk Łatki. Byliśmy pewni, że z syjamką koniec.

Minęła minuta, półtorej. Nagle ciałko kotki drgnęło, tylne łapki sprężyły się i jednym susem znalazła się w środku. Mały Kot ze świstem wypuścił powietrze, ja wpatrywałem się jak zaczarowany. Czegoś takiego jeszcze nie widzieliśmy.

Teraz czekaliśmy. Nic się nie działo. Cóż bym dał za to, by widzieć, co syjamka wyprawia w środku. Po ponad dwudziestu minutach jej kształt pojawił się po drugiej stronie okna.

Kotka trzymała w pyszczku koniec sznura pereł, który miała owinięty w pasie. Znowu wyciągnęła się i wystawiła nos przez okno. Trąciłem Małego Kota.

– Leć po Alicję, pędem, niech przybiega pod dom syjamki.

Mały Kot ruszył. Ciekawe, czy Alicja go zrozumie?

Kotka zaś z wysiłkiem przeciskała się przez okno. Delikatnie by nie zerwać pereł. Powolutku, lecz wiedzieliśmy, że jej się uda.

– Co teraz? – Szepnęła Łatka.

– Biegiem za nią, musimy wejść do jej domu.

Nie przewidzieliśmy, jak szybko złodziejka potrafi biegać. Niby miała do pokonania dłuższą drogę, lecz skakała jak jakaś latająca wiewióra z filmu. Błyskawicznie znalazła się na rogu. Ruszyliśmy oboje. Łatka została nieco z tyłu, nie była świetną biegaczką. Ja uważałem siebie za niezłego sprintera, lecz ledwo mogłem nadążyć. Prawie dognałem ją jak przebiegała przez Staffa. Wtedy syjamka wykonała piękny skok, odbicie i znalazła się na parapecie okna na pierwszym piętrze. Niewiele myśląc, zacząłem wspinać się po rynnie, ale kotka z łupem już znikała w środku.

Desperacko skoczyłem w kierunku parapetu. Tylne łapy ześlizgnęły mi się i tylko dzięki temu, że miałem nieobcięte przednie pazury, nie zsunąłem się na dół. Mocnym ruchem tylnych łap odbiłem się od tynku i przeniosłem ciężar ciała do przodu. Praktycznie wtoczyłem się na szybę. W tym momencie okno zaczęło się zamykać. W środku był człowiek!

Jednym ruchem tylnej łapy nacisnąłem przycisk alarmowy na swojej obróżce.

– Maurycy! Maurycy! – Zabrzmiał krzyk Alicji. Biegła wzdłuż Staffa w moim kierunku.

Nie było czasu do stracenia. Całym sobą pchnąłem okno i znalazłem się w środku. Człowiek zaatakował mnie szczotką. Odskoczyłem unikając ciosu i wpadłem prosto na paszczę syjamki.

– Miauuu! – Zawyłem z bólu.

W tej samej chwili rozległ się dźwięk syreny policyjnej. Od strony Perzyńskiego pędził Radż na swoim elektrycznym skuterze, a od Duracza na drugim jechał inspektor Janusz.

W takiej sytuacji nie pozwolę się zabić, pomyślałem i ruszyłem do walki. Zęby, pazury u wszystkich czterech łap. Tak łatwo ze mną sobie nie poradzą. Syjamka odrzucona siłą mojego uderzenia poleciała na ścianę, a kobieta zacząła oganiać się w panice i krzyczeć wysokim głosem.

Charakterystyczne buczenie oznaczało, że Radż otworzył drzwi na dole i ciężkie buty zatupały na schodach, za nim lżejsze skoki Alicji.

– Policja! Nie ruszać się – krzyknął dzielnicowy.

Cała nasza trojka zamarła.

– Ten kot! Wtargnął tu i zaatakował mnie i moją kotkę! Na pewno jest wściekły! – Krzyczała mieszkanka domu.

– Maurycku, co ci jest kochanie? – Alicja przypadła do mnie. Solidnie krwawiłem. Zęby syjamki rozorały mi skórę od ucha do boku.

– Miau! – Wrzasnąłem, wyrwałem się jej i podskoczyłem do sznura pereł leżącego na podłodze.

– Oto i to złodziej! Przyniósł to tutaj! – krzynęła gospodyni.

– Spokojnie pani Szostakowa, zaraz wszystko zbadamy – zabrzmiał tubalny głos inspektora Janusza. – Pani Alicjo, zabierze pani swojego kota i opatrzy go. Radż, zajmij się kotką pani Szostakowej.

– Niech pan nie rusza mojej Shakiry. Ona jest niezwykle delikatna! Boi się obcych.

Szostakowa sama podbiegła do syjamki i wzięła ją na ręce. Kotka nie protestowała.

– I cóż my tutaj mamy? – Kontynuował inspektor Janusz – perły skradzione z mieszkania numer 37 na Nałkowskiej spod siódemki.

Spojrzał na swój zegarek informacyjny. – Sześć minut temu. Pozwoli pani, że się rozejrzę – powiedział do Szostakowej.

– Nie ma pan prawa, bez nakazu! – zawyła Szostakowa i krzyknęła do swojego zegarka – Papuga, dzwoń!

Dwa sygnały po drugiej stronie. Głęboki męski głos.

– Tak, pani Szostakowa?

– Panie mecenasie, niech pan natychmiast przyjeżdża, zaatakowała mnie policja, robią tu bezprawną rewizję.

– Prawnik na pewno się pani przyda – wtrącił Janusz. – Radżu, wezwij prokuratora Stefanakisa.

Po czym, obracając się do kobiety dodał – pani nie ma powodu do zdenerwowania. Jesteśmy na miejscu przestępstwa, mam prawo dokonać przeszukania. Pani się za dużo starych filmów naoglądała, żaden nakaz nie jest potrzebny.

Janusz bez dalszych słów wszedł do kolejnego pokoju, nakładając policyjne okulary filmujące panoramicznie, by udokumentować każdy krok.

– Radżu – zawołał – jesteś świadkiem, co znalazłem.

W wielkiej szafie, za pancernym szkłem, była wyeksponowana skradziona biżuteria.

– No, tego Maurycy pani raczej nie przyniósł.

– Nic nie wiem. Bez mojego adwokata nic nie powiem. – Szostakowa zacisnęła usta i stała z Shakirą na rękach.

Adwokat Kaliski i prokurator Stefanakis przyjechali prawie jednocześnie. Ja siedziałem jak posąg, patrząc, co się dzieje. Alicja krzątała się przy mnie z opatrunkami, nie wiadomo z czym. Ofuknąłem ją, by nie przeszkadzała.

– Cóż pan wysmażył przeciwko mojej klientce, panie prokuratorze?

– Wygląda to na wielokrotną kradzież, z wykorzystaniem tresowanego zwierzęcia. – Stefanakis, będąc w stałej łączności z Januszem, szybko zorientował się, z jakim oskarżeniem wystąpić.

– Panie prokuratorze, chyba nie będzie pan próbował udowodnić, że moja klientka zorganizowała te kradzieże. To przecież absurd. Nikt w to nie uwierzy.

Prokurator zamyślił się i potarł palcem grzbiet nosa.

– Więc, twierdzi pan panie mecenasie, że pańska klientka, po prostu zatrzymała przyniesione przez kotkę przedmioty i nie ma z tym nic wspólnego?

– Chyba oczywiste.

– Taaak, ciekawe. Patrząc jak biżuteria jest wyeksponowana, i biorąc pod uwagę, że zniknęła ona od swoich właścicieli w ciągu ostatnich trzech miesięcy, wygląda mi to na zagarnięcie znalezionego mienia. Nieprawdaż? Ile dni jest na dostarczenie znalezionych przedmiotów na posterunek policji, panie mecenasie? Przypomni mi pan? Trzy dni robocze? Dwa tygodnie w przypadku osoby o ograniczonych możliwościach poruszania się?

– Panie inspektorze – prokurator obrócił się do Janusza – czy pani Szostakowa jest zarejestrowana, jako osoba z trudnościami poruszania się?

– Absolutnie nie, panie prokuratorze.

– No, czyli mamy tu do czynienia z paragrafem 220A podpunkt d, Kodeksu Karnego z 2036r. Nieprawdaż? Bezprawne zagarnięcie mienia znalezionego, zagrożone trzema miesiącami robót publicznych od każdego przypadku, chyba, że łączna wartość przedmiotów zagarniętych przekracza 100 tysięcy, wtedy jeszcze mówimy jeszcze o dodatkowej karze grzywny w wysokości wartości zagarniętego mienia. Nie ma wątpliwości, sam naszyjnik ze szmaragdami wart jest… Ileż to? – Spojrzał na zegarek. – Osiemdziesiąt tysięcy, więc będzie poważna sprawa, chyba, że… – zawiesił głos.

– Oczywiście, chyba, że zgodnie z nowymi wytycznymi, osoby poszkodowane zgodzą się, iż działania to nie było celowe i przyjmą zwrot przedmiotów oraz dodatkową rekompensatę w wysokości 30% wartości przetrzymanych rzeczy znalezionych. – Wskoczył w słowo Kaliski.

Potem słyszałem, jak Alicja wyjaśniała Piotrowi, że nowe prawa, w przeciwieństwie do dawnych kodeksów karnych nakierowanych na zemstę społeczeństwa, dbały przede wszystkim o uniemożliwienie ponownego przestępstwa i o zadośćuczynienie ofiarom. Inaczej wszyscy cierpimy podwójnie – społeczeństwo ponosi koszty wymiaru sprawiedliwości, a poszkodowany często zostawał bez pomocy. A przecież tu o dobro ofiary  głównie chodzi.

Kaliski szybko wytłumaczył Szostakowej, by poprosiła okradzionych o taką interpretację. Zagrożenie, iż ponownie zorganizuje jakąkolwiek kradzież było żadne. Szczególnie, że dożywotnio odebrano jej prawo do opieki nad zwierzętami.

– Wiesz Piotrze, system rekompensat działa bardzo dobrze. Powiązano go dodatkowo ze statusem majątkowym sprawcy, tak by rekompensata była nie tylko wyrównaniem szkody, ale i odczuwalną niewygodą. W przypadku Szostakowej, błyskawicznie oceniono jej majątek i odszkodowanie zostało zwiększone do pięćdziesięciu procent wartości biżuterii. Jeśli by jeszcze kiedyś spróbowała, to musiałaby wypłacić równowartość zawłaszczonych przedmiotów.

– A gdyby udowodniono jej kradzież?

– Sytuacja jest podobna, Piotrze. Tylko rekompensata potrojona: równowartość za pierwszym razem, trzykrotność w recydywie, zwiększane, w zależności od twoich zarobków, lub majątku. Już Machiavelli mawiał, że utrata ojcowizny bardziej boli, niż skazanie na śmierć ojca. Prawo jest szybkie i skuteczne, bez dodatkowych kosztów dla społeczeństwa. Ten system wymyślili Celtowie ponad dwa tysiące lat temu i świetnie działało, dopóki nie zastąpiliśmy go pomysłami rodem z krwawego Prawa Hammurabiego. Dobrze, że wróciliśmy do myślenia, że prawo ma chronić ofiarę, umożliwić naprawę krzywd i zabezpieczyć społeczeństwo przed powtórzeniem się przestępstwa.

Ludzie zaś, jak to ludzie. Najpierw wściekli krzyczeli, lecz inspektor Janusz szybko przekonał ich, że najlepiej zaakceptować. Odzyskali swoją własność, a dodatkowa połowa ustalonej wartości biżuterii, to wszak niemała kwota. Szostakowa dostała solidną nauczkę, będzie musiała sięgnąć do rezerw, które uzbierała, jeszcze wtedy, gdy jako pracownik firmy pożyczkowej wciskała biedakom kredyty.

Lecz i tak najbardziej zabolała Szostakową utrata Shakiry. W tej sytuacji nie było mowy, by zatrzymała kotkę. Nasza syjamka dostanie nowy dom i szansę nauczyć się żyć wśród innych. Wyobraźcie sobie jak jej umiejętności mogą bawić dzieciaki?

Alicja i Piotr byli na mnie strasznie źli. Ponoć o mały włos nie zaprzepaściłem akcji policji. Wszelka cenna biżuteria w okolicy była oznaczona i każdy jej ruch był monitorowany, dlatego Radż i Janusz tak szybko przyjechali. A ja bym wszystko zepsuł. Zepsuł? Niby jak? Beze mnie nigdy by się nie dowiedzieli, że to kotka kradnie. Była w tym naprawdę niesamowita.

I mieli do mnie żal, że się narażałem. Alicja popłakała się, kiedy opowiadała, jak się czuła, widząc Małego Kota wpadającego do mieszkania i podnoszącego alarm. Jak próbowała zrozumieć, o co chodzi. Gdy tylko wybiegła z domu, wtedy rozdzwoniło się moje wezwanie pomocy. Tak się wystraszyła. Biedaczka. Leciała szybciej niż do pożaru.

Mnie zaś rana na boku naprawdę boli. Ugryziono mnie dotkliwie.

Więc teraz nie wiem właściwie, czy dobrze, czy źle zrobiłem.

Z drugiej strony nie wiem, czy jako kota, mnie to obchodzi. Było świetnie i moi przyjaciele chcą więcej. Detektyw Maurycy to brzmi dumnie. Już mam plany na następne miesiące, tylko wpierw muszę odrobinę odpocząć…

Wtorek, 17 maja 2038

Krople majowego deszczu zabębniły o markizę. Nadeszli owi mityczni „zimni ogrodnicy”. Przymknąłem oczy rozkosznie wdychając chłodne powietrze, rozłożyłem się ostrożnie, moszcząc się zdrowym bokiem, na bujanym fotelu. Futro najeżyło mi się by utrzymać ciepło, wzrok utkwiłem w parku naprzeciwko i bezwiednie usnąłem.